अध्याय 18 : शान्तिशतकम्
शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)
असंसारस्य तु क्वापि न हर्षो न विषादता। स शीतलमना नित्यं विदेह इव राजते॥ २२ ॥
नेपाली भावार्थ
जुन ज्ञानीको मनबाट सांसारिकता (संसार-भाव) पूर्णतया मेटिइसकेको छ, उसलाई कतै पनि न त कुनै अहङ्कारी हर्ष हुन्छ, न त कुनै विषाद वा निराशा नै; त्यो पुरुष सदा शीतल मन लिएर शरीर छँदा-छँदै पनि साक्षात् विदेह (शरीररहित) झैं सदा शोभायमान रहन्छ।
“For one who has transcended the world of relativity, there is never joy nor sorrow anywhere. With an ever-cool and serene mind, he shines forth resplendent as if entirely free of the physical body (videha).”
'विदेह' हुनुको अर्थ शरीर मर्नु होइन; शरीर रहँदा-रहँदै शरीरसँगको मानसिक तादात्म्य (देहाभिमान) टुट्नु नै विदेह स्थिति हो। यस्तो ज्ञानीको मन हिउँ जस्तै शीतल हुन्छ, संसारको कुनै तापले उसलाई पोल्न सक्दैन।
१. 'असंसारस्य' — संसार कसका लागि सकियो?
संसार कुनै बाहिरी माटो वा ढुङ्गाको नाम होइन; संसार मनभित्रको वासना, डर र लोभको नाम हो।
- जसको मनभित्रबाट यी तीनै कुरा मेटिए, उसका लागि संसार समाप्त भयो (असंसारस्य)।
- यस्तो मानिसलाई न त कुनै ठूलो लाभ हुँदा नाच्ने हर्ष हुन्छ, न त ठूलो घाटा हुँदा रुने विषाद नै हुन्छ।
ऊ दुवै अवस्थामा समुद्रको गहिराइ जस्तै अटल र शान्त रहन्छ।
२. 'शीतलमनाः' — शीतल मनको आनन्द
संसारका मानिसहरूको मन सधैं तातो हुन्छ:
- कहिले ईर्ष्याको आगोले तातो।
- कहिले कामवासनाको आगोले तातो।
- कहिले क्रोध र चिन्ताको आगोले तातो।
तर ज्ञानीको मन 'शीतलमनाः' हुन्छ—चन्द्रमाको किरण जस्तै शीतल!
उसको उपस्थितिमा आउने जोसुकै व्यक्तिले पनि शीतलता र शान्तिको अनुभव गर्दछ।
३. 'विदेह इव राजते' — राजा जनकको पदवी
यो श्लोक राजा जनकका लागि विशेष सान्दर्भिक छ, जसलाई इतिहासमा 'विदेह राजा' भनिन्छ।
- जनक दरबारमा बस्थे, सुनका आभूषण लगाउँथे, तर उनी 'विदेह' थिए किनभने उनको मन शरीरसँग टाँसिएको थिएन।
- उनी शरीरलाई एउटा पाहुनाघर मान्थे र आफूलाई भित्र बस्ने अशरीरी परमात्मा!
मनन सूत्र:
"न हर्षले मात्तिने, न विषादले आत्तिने; शरीरमा रहेर पनि शरीरभन्दा पर हुनु नै साँचो विदेहत्व हो।"