अध्याय 18 : शान्तिशतकम्
शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)
प्रवृत्तौ वा निवृत्तौ वा नैव धीरस्य दुर्ग्रहः। यदा यत्कर्तुमायाति तत्कृत्वा तिष्ठतः सुखम्॥ २० ॥
नेपाली भावार्थ
धीर आत्मज्ञानी पुरुषको मनमा न त कर्ममा लाग्नु (प्रवृत्ति) पर्छ भन्ने कुनै जिद्दी हुन्छ, न त कर्म छोडेर भाग्नु (निवृत्ति) पर्छ भन्ने नै कुनै दुराग्रह हुन्छ; समय र परिस्थितिवश जब जे काम अगाडि आइपर्छ, त्यसलाई सहज भावले गरेर ऊ सदा परम सुख र शान्तिपूर्वक आफ्नै स्वरूपमा स्थित रहन्छ।
“The steadfast wise sage harbors no stubborn clinging either to worldly engagement (pravritti) or to total withdrawal (nivritti); whenever whatever presents itself to be done, having done that effortlessly, he remains happily at ease.”
धर्मको नाममा 'म यो काम गर्दिनँ' भनेर हठ गर्नु पनि अहङ्कार हो, र 'म यो काम गरेरै छाड्छु' भन्नु पनि अहङ्कार हो। ज्ञानी नदीमा तैरने सुकेको पात जस्तै हुन्छ—पानीको बहावले जता लैजान्छ, ऊ त्यतै सहज भएर बग्दछ।
१. 'दुर्ग्रहः' — हठ र जिद्दीको अभाव
मानिसको मन सधैं कुनै न कुनै हठ (Dogma / Clinging) मा फस्छ:
- संसारी मानिस भन्छ: "म यो काम जसरी पनि पूरा गर्छु, मलाई धन कमाउनै पर्छ (प्रवृत्तिको हठ)।"
- धेरै साधकहरू भन्छन्: "म कुनै काम गर्दिनँ, म संसारबाट भाग्छु, मलाई एकान्त चाहिन्छ (निवृत्तिको हठ)।"
अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: दुवै ठाउँमा 'दुर्ग्रह' (Obstinacy) छ!
तर धीर ज्ञानी कुनै पनि हठमा बाँधिँदैन।
- यदि राज्य चलाउन आइपर्यो भने ऊ हाँसेर राज्य चलाउँछ।
- यदि भोलि जङ्गलमा बस्ने परिस्थिति आयो भने ऊ त्यतिकै आनन्दले जङ्गलमा बस्छ।
उसलाई न त कर्मको डर छ, न त अकर्मको लोभ।
२. 'यदा यत्कर्तुमायाति' — परिस्थितिको सहज स्वीकार
ज्ञानीले योजना (Planning) को मानसिक भारी बोकेर हिँड्दैन।
- ऊ भोलिको चिन्ता गर्दैन।
- वर्तमान क्षणमा जे काम स्वाभाविक रूपमा अगाडि आयो, उसले पूर्ण कुशलता र शान्तिले त्यसलाई गर्छ।
- काम सकिएपछि ऊ फेरि आफ्नो शून्य मौनतामा फर्किन्छ।
जसरी ऐनाले आफ्नो अगाडि घोडा आयो भने घोडा देखाउँछ, हात्ती आयो भने हात्ती देखाउँछ; तर त्यो गएपछि ऐना फेरि खाली नै रहन्छ।
३. 'तिष्ठतः सुखम्' — सदा सुखी रहने कला
संसारमा को सुखी छ?
उही सुखी छ जो जीवनको प्रवाहसँग लड्दैन, बरु जीवनसँगै बग्न जान्दछ।
यही समर्पण र सहजता नै अष्टावक्र गीताको जीवनमुक्तिको अनुपम सूत्र हो।
मनन सूत्र:
"न प्रवृत्तिको जिद्दी छ, न निवृत्तिको डर; परिस्थिति अनुसार जे आयो त्यो गरेर सदा आनन्दमा रहनु नै जीवनमुक्तिको रहस्य हो।"