अध्याय 18 : शान्तिशतकम्

१. कृत्रिम निरोध विरुद्ध अकृत्रिम विश्रान्ति

धेरैजसो साधकहरू मनलाई बाँध्न हठ गर्छन्:

• आँखा चिम्लेर बस्छन्, दाँत किट्छन् र विचारलाई रोक्न खोज्छन् (निर्बन्धं करोति)।
• तर यो त पानीको बहावलाई हातले छेक्न खोजे जस्तै हो; जति थिच्नुहुन्छ, पानी झन् जोडले छचल्किन्छ।
• जबर्जस्ती गरिएको निरोध कृत्रिम (artificial) हुन्छ। अभ्यास छाड्नासाथ मन फेरि विषयतिरै दौडिन्छ।

२. 'स्वारामस्यैव धीरस्य' — आत्मारामको वैभव

अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: ज्ञानीले मनलाई रोक्दैन, ऊ त 'स्वाराम' हुन्छ— आफ्नै आत्माको अनन्त अमृतमा मग्न हुन्छ।

• जसलाई घरमै स्वादिष्ट खीर खान मिलेको छ, उसलाई बाहिरको सडेगलेको खाना खान जाने इच्छा नै हुँदैन।
• त्यसैगरी, जसले आत्माको परमानन्द चाखिसकेको छ, उसको मन बाहिरी विषयमा जाँदै जाँदैन।
• उसको शान्ति कुनै कृत्रिम नियन्त्रण होइन; त्यो त 'अकृत्रिमः'— स्वाभाविक र सहज स्वभाव बनिसकेको हुन्छ।

३. दैनिक जीवनमा मनको सहजता

• मनका विचारहरूसँग जबर्जस्ती कुस्ती खेल्न बन्द गर्नुहोस्।
• विचारलाई रोक्नुको साटो विचारलाई प्रकाशित गर्ने आफ्नो भित्री आनन्दमा ध्यान दिनुहोस्।
• जब तपाईं आफ्नै शान्तिमा सन्तुष्ट हुनुहुन्छ, तब मन आफैं शान्त हुन्छ।

मनन सूत्र:
"रोकेर बनाइएको शान्ति अस्थायी हुन्छ; आत्मामा विश्राम लिँदा प्रकट हुने शान्ति अकृत्रिम र अनन्त हुन्छ।"