अध्याय 18 : शान्तिशतकम्
शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)
भावस्य भावकः कश्चिन्न किञ्चिद्भावकोऽपरः। उभयाऽभावकः कश्चिदेवमेव निराकुलः॥ ४२॥
नेपाली भावार्थ
कुनै मानिस संसारको अस्तित्व (हुनु) को चिन्तनमा अल्झिएको छ, अर्को कुनै मानिस 'केही पनि छैन' (शून्यता/नहुनु) को चिन्तनमा हराएको छ। तर कुनै बिरलो ज्ञानी पुरुष मात्र यी दुवै (हुनु र नहुनु, भाव र अभाव) को द्वन्द्वबाट मुक्त भएर सर्वदा पूर्णतः निराकुल (व्याकुलतारहित र शान्त) रहन्छ।
“One person contemplates existence (being), another contemplates nothingness (non-being). Rare is that unique sage who contemplates neither, and thus alone remains utterly unagitated and at peace.”
'संसार छ' भन्नु पनि विचार हो, 'संसार छैन' भन्नु पनि विचार हो। ज्ञानी यी दुवै विचारहरूको सीमा काटेर साक्षी भावमा बस्छ, जहाँ न कुनै मान्यता छ न कुनै व्याकुलता।
१. भाव र अभावको दार्शनिक जाल
मानव बुद्धि सधैं दुई अति (extremes) मा दौडिरहन्छ:
- भाववादी (Realist/Positivist): ऊ भन्छ— "संसार छ, वस्तुहरू छन्, शरीर नै सत्य हो, म सुख भोग्छु।" ऊ वस्तुहरूको चिन्तनमा व्याकुल हुन्छ।
- अभाववादी वा शून्यवादी (Nihilist): ऊ भन्छ— "केही पनि छैन, सबै शून्य हो, संसार भ्रम हो।" तर ऊ पनि 'शून्यता' वा 'अभाव' को विचारलाई नै समातेर बसिरहेको हुन्छ।
अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: दुवै मानिस अझै मनकै जालोमा छन्। किनकि 'छ' भन्नु पनि मनको वृत्ति हो, र 'छैन' भन्नु पनि मनकै वृत्ति हो।
२. 'उभयाऽभावकः' — अद्वैतको परम तटस्थता
सच्चा ज्ञानी (उभयाऽभावकः) को हो?
- उसले न 'छ' लाई समात्छ, न 'छैन' लाई।
- ऊ कुनै दार्शनिक मान्यता (dogma) मा बाँधिदैन।
- ऊ त त्यो तटस्थ प्रकाश हो जसको अगाडि 'हुनु' र 'नहुनु' दुवै नाटकका पर्दा जस्तै आउँछन् र जान्छन्।
- जब कुनै पक्षपात वा पकड रहँदैन, तब मन 'निराकुलः' हुन्छ— त्यहाँ कुनै मानसिक तरङ्ग वा तनाव बाँकी रहँदैन।
३. जीवनमा व्याकुलता हटाउने कला
- संसारका विषयमा 'यो ठीक कि त्यो ठीक' भनेर व्यर्थको मानसिक बहस नगर्नुहोस्।
- सकारात्मक (positive) र नकारात्मक (negative) दुवै विचारभन्दा पर रहेको आफ्नो साक्षी स्वरूपलाई चिन्नुहोस्।
- जब तपाईं कुनै पक्ष लिन छाड्नुहुन्छ, तब भित्री विवाद सकिएर परम शान्ति छाउँछ।
मनन सूत्र:
"हुनु र नहुनु दुवै मनका लहर हुन्; म त ती दुवै लहरहरू नउठ्ने अगाध सागर हुँ।"