अध्याय 18 : शान्तिशतकम्

१. 'भावयन्ति' र 'जानन्ति' बीचको भेद

अष्टावक्र यहाँ खोक्रो बौद्धिक वेदान्त (dry intellectualism) माथि कडा प्रहार गर्नुहुन्छ:

• भावयन्ति (Mental Imagination): धेरैजसो मानिसहरू वेदान्तका किताब पढ्छन् र मनमनै विचार गर्छन्— 'म शुद्ध छु, म अद्वैत आत्मा हुँ, म शरीर होइन।' तर यो केवल दिमागको एउटा नयाँ विचार मात्र हो।
• जस्तै कसैले 'म राजा हुँ' भनेर आँखा चिम्लेर कल्पना गरे तापनि आँखा खोल्दा ऊ उही दरिद्र नै रहन्छ।
• जबसम्म यो केवल 'भावना' वा कल्पना रहन्छ, तबसम्म भित्रको मोह र वासना मेटिँदैन।

२. कुबुद्धिको त्रासदी (यावज्जीवमनिर्वृताः)

अष्टावक्र त्यस्ता व्यक्तिहरूलाई 'कुबुद्धयः' (भ्रमित बुद्धि भएका) भन्नुहुन्छ:

• उनीहरू तर्क गर्नमा खप्पिस हुन्छन्, ठूला-ठूला दार्शनिक प्रवचन दिन्छन्।
• तर वास्तविक जीवनमा सानो अपमान हुँदा पनि रिसले आगो हुन्छन्, सानो घाटा हुँदा रुन्छन्।
• उनीहरूको अद्वैत केवल जिब्रोमा हुन्छ, जीवनमा हुँदैन।
• त्यसैले उनीहरू बाँचुन्जेल 'अनिर्वृताः'— भित्रबाट तृप्त र शान्त हुन सक्दैनन्।

३. साधकका लागि चेतावनी

• वेदान्तलाई बौद्धिक मनोरञ्जन नबनाउनुहोस्।
• केवल वाक्यहरू रट्न छाड्नुहोस्; आफ्नो अहंकार कसरी मर्दैछ, त्यसमा ध्यान दिनुहोस्।
• कल्पनालाई छाडेर अहिले, यसै क्षण उपस्थित रहेको साक्षी चैतन्यलाई प्रत्यक्ष अनुभव गर्नुहोस्।

मनन सूत्र:
"आत्मा विचारको विषय होइन; विचारको अन्त्य भएपछि जो बाँकी रहन्छ, त्यो नै साक्षात् म हुँ।"