अध्याय 18 : शान्तिशतकम्

१. मुमुक्षुको सहारा (The Need for Alambana)

साधक जब साधना सुरु गर्छ, उसको मन चञ्चल हुन्छ।

• त्यसैले उसलाई मन अड्याउन कुनै न कुनै 'आलम्बन' चाहिन्छ— चाहे त्यो श्वासको गति होस्, कुनै मन्त्रको जप होस्, ईश्वरको मूर्ति होस्, वा कुनै ज्योति।
• यी सहाराहरू आवश्यक छन्, तर यी सबै अझै द्वैतको सीमाभित्रै पर्छन्।
• जबसम्म मनलाई कुनै आधार चाहिन्छ, तबसम्म मन त्यो आधार हराउँदा फेरि असहाय महसुस गर्छ।

२. मुक्त पुरुषको निरालम्ब स्थिति

मुक्त ज्ञानीको अवस्था कस्तो हुन्छ?

• निरालम्बा: उसको बुद्धिलाई अडिन कुनै ध्यानको बिन्दु वा बाहिरी टेको चाहिँदैन। ऊ शून्यतामा पनि त्यत्तिकै दृढ रहन्छ जति संसारमा।
• निष्कामा: उसलाई मोक्ष पाउने कामना समेत हुँदैन, किनकि उसले आफूलाई नित्यमुक्त देखिसकेको छ।
• जसरी पक्षी आकाशमा उड्दा हावामै आफ्नो बाटो बनाउँछ र कुनै जमिनको भर पर्दैन, ज्ञानीको चेतना पनि पूर्णतः स्वतन्त्र र निरालम्ब हुन्छ।

३. साधकका लागि विकासको क्रम

• सुरुमा ध्यानका लागि मन्त्र वा श्वासको सहारा लिनु राम्रो हो।
• तर विस्तारै ती सहाराहरूलाई पनि छाड्दै आफ्नै निरालम्ब साक्षी स्वरूपमा विश्राम लिन सिक्नुहोस्।
• जसरी बच्चाले हिंड्न सिकेपछि बैशाखी फालिदिन्छ, त्यसरी नै आत्मबोध भएपछि सबै आलम्बनहरू स्वतः छुट्छन्।

मनन सूत्र:
"म कुनै सहारामा टिकेको कमजोर मन होइन; म त सबै सहाराहरूलाई आफ्नो काखमा अटाउने अनन्त, निराधार र निरालम्ब आकाश हुँ।"