अध्याय 18 : शान्तिशतकम्

१. भाग्ने साधकको रूपक: विषय रूपी चितुवा

अष्टावक्रले यहाँ एउटा गजबको काव्यात्मक र मनोवैज्ञानिक रूपक प्रयोग गर्नुभएको छ:

• जङ्गलमा कुनै मृग वा कमजोर जनावरले बाघ-चितुवा देख्यो भने ऊ डराएर प्राण बचाउन गुफाभित्र पस्छ।
• त्यस्तै, धेरैजसो साधकहरू काम, क्रोध, लोभ, रूप, रस, गन्ध आदि विषयहरूलाई देखेर डराउँछन्— "अरे! कतै म पतित भइहाल्छु कि, कतै मेरो मन बिग्रिहाल्छ कि!"
• अनि उनीहरू संसार, परिवार र समाजलाई छोडेर एकान्त गुफा, जंगल वा मन्दिरतिर भाग्छन् (विशन्ति झटिति क्रोडम्)।

२. भयमा आधारित साधनाको सीमा

अष्टावक्र देखाउनुहुन्छ कि यो भाग्ने प्रवृत्ति अझै पूर्ण ज्ञान होइन:

• किनकि गुफामा शरीर भाग्ला, तर मनभित्रका विषय-वासनाहरू गुफाभित्रै पनि साथै जान्छन्।
• जबसम्म तपाईं विषयसँग डराउनुहुन्छ, तबसम्म तपाईंले विषयलाई आफूभन्दा शक्तिशाली मानिरहनुभएको छ।
• डरबाट सुरु भएको ध्यानले कहिल्यै परम अभय प्रदान गर्न सक्दैन।
• साँचो मुक्ति बाहिर भाग्नुमा होइन, आफ्नो भित्री अभय आत्मस्वरूपलाई पहिचान गर्नुमा छ।

३. साधकका लागि व्यावहारिक दृष्टिकोण

• संसारका विषयहरूलाई शत्रु नठान्नुहोस्; शत्रु विषय होइन, विषयप्रतिको तपाईंको अज्ञान र आसक्ति हो।
• एकान्त साधनाको प्रारम्भिक चरणमा सहयोगी हुन सक्छ, तर एकान्तमै जीवनभर भाग्नु लक्ष्य होइन।
• भीडको माझमा रहेर पनि मनलाई कमलको पात झैं निर्लेप राख्न सक्नु नै वास्तविक आत्मबल हो।

मनन सूत्र:
"म विषयहरू देखेर गुफामा लुक्ने कमजोर मृग होइन; म त त्यो सर्वव्यापक प्रकाश हुँ जसको सामुन्ने कुनै पनि विषयले मलाई छुन सक्दैन।"