अध्याय 18 : शान्तिशतकम्

१. भिक्षु र भूपतिको समता

संसार मानिसको बाहिरी पदवीलाई हेरेर झुक्छ:

• राजालाई मानिसहरू 'ठूलो' भन्छन्, र भिखारीलाई 'सानो'।
• तर अध्यात्मको तुलोमा यो बाहिरी हैसियतको कुनै वजन हुँदैन।
• अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: 'भिक्षुर्वा भूपतिर्वापि यो निष्कामः स शोभते'।
  • यदि राजा जनक जस्तो सम्राट निष्काम छ भने, उसको राज्य नै आश्रम बन्छ।
  • यदि कपडा त्यागेको भिक्षुक पनि निष्काम छ भने, उसको सानो झोली नै कुबेरको भण्डार बन्छ।
  • तर यदि दुवैमा वासना छ भने, दुवै अज्ञानी र भिखारी हुन्।

२. 'शोभनाऽशोभना मतिः गलिता'

हाम्रो मनको सबैभन्दा ठूलो रोग के हो?

• शोभना मति: "यो कति सुन्दर छ, यो कति राम्रो छ, मलाई यो चाहिन्छ!" (राग)।
• अशोभना मति: "यो कति नराम्रो छ, यो मलाई मन पर्दैन, म यसलाई घृणा गर्छु!" (द्वेष)।
• ज्ञानीको बुद्धिमा यो पक्षपाती विभाजन 'गलिता'— घामले मख्खन पग्लिए झैं सधैंका लागि समाप्त भइसकेको हुन्छ।
• उसले सबै कुरालाई प्रकृतिको स्वाभाविक अभिव्यक्तिका रूपमा हेर्छ।

३. दैनिक जीवनमा निष्कामताको पाठ

• आफ्नो पद, जागिर वा धनको घमण्ड नगर्नुहोस्; न त अभाव हुँदा हीनताबोध नै गर्नुहोस्।
• मानिस र परिस्थितिहरूलाई 'राम्रो र नराम्रो' भनेर तत्कालै विभाजन गर्ने बानी त्याग्नुहोस्।
• आफ्नो हृदयलाई निष्काम बनाउनुहोस्; निष्काम मन नै संसारको सबैभन्दा सुन्दर आभूषण हो।

मनन सूत्र:
"पद वा कपडाले कोही ठूलो हुँदैन; जसको हृदय निष्काम छ र जसको भेदबुद्धि पग्लिसकेको छ, ऊ नै साँचो सम्राट हो।"