अध्याय 18 : शान्तिशतकम्
शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)
क्व स्वाच्छन्द्यं क्व संकोचः क्व वा तत्त्वविनिश्चयः। निर्व्याजार्जवभूतस्य चरितार्थस्य योगिनः॥ ९२॥
नेपाली भावार्थ
जसले जीवनको परम लक्ष्य प्राप्त गरिसकेको छ (चरितार्थ) र जो निष्कपट सरलताको साक्षात् स्वरूप बनिसकेको छ, त्यस आत्मज्ञानी योगीका लागि स्वच्छन्दता (मनपरी) कहाँ? संकोच कहाँ? र तत्वको खोजी वा बौद्धिक निश्चय नै वा कहाँ बाँकी रहन्छ?
“For the realized yogi who has fulfilled the ultimate purpose of life and is the very embodiment of guileless simplicity—where is willful license? Where is hesitant restraint? And where is even the intellectual determination of the Truth?”
जसको भित्र कुनै छल-कपट छैन र जसले सत्य पाइसक्यो, ऊ न त उद्दण्ड भएर मनपरी गर्छ, न सामाजिक डरले संकोच मान्छ। ऊ त बच्चा झैं पूर्णतः प्राकृतिक र निष्कपट भएर बाँच्छ।
१. 'निर्व्याजार्जवभूतस्य' — निष्कपट सरलताको पराकाष्ठा
संस्कृतमा 'व्याज' को अर्थ बहाना वा कपट हो, र 'आर्जव' को अर्थ सरलता वा निष्कपटता हो:
- संसारी मानिसको जीवन बहाना र कपटले भरिएको हुन्छ।
- तर सिद्ध योगी 'निर्व्याज-आर्जव-भूतः' हुन्छ— उसको नसा-नसामा केवल निष्कपट सरलता र सत्यता मात्र बग्छ।
- उसले केही लुकाउनु पर्दैन, न केही देखाउनु पर्छ।
२. 'चरितार्थस्य' — जीवनको पूर्णता
मानव जीवनको परम लक्ष्य (अर्थ) के हो? आत्मसाक्षात्कार।
- जसले त्यो प्राप्त गर्यो, ऊ 'चरितार्थ' (कृतकृत्य) भयो।
- अब उसको लागि:
- क्व स्वाच्छन्द्यम्: ऊ कुनै उद्दण्ड मनपरी गर्दैन, किनकि उसमा वासना नै छैन।
- क्व संकोचः: ऊ अरूले के भन्लान् भनेर संकोच मान्दैन, किनकि ऊ लोकलाजको दास होइन।
- क्व तत्त्वविनिश्चयः: उसलाई अब दार्शनिक तर्क गरेर सत्य प्रमाणित गर्नु पर्दैन, किनकि ऊ स्वयं सत्य भइसकेको छ।
३. साधकका लागि मनन
- जीवनमा कपट, बहानाबाजी र बनावटी व्यवहार त्याग्नुहोस्।
- सरलता नै सबैभन्दा ठूलो साधना हो।
- जब तपाईं भित्रबाट निष्कपट हुनुहुन्छ, तब तपाईं जीवनको वास्तविक लक्ष्य (चरितार्थ) तिर पुग्नुहुन्छ।
मनन सूत्र:
"मेरो कुनै कपट छैन, कुनै संकोच छैन; म त जीवनको परम लक्ष्य प्राप्त गरेर आफ्नै सरल, निष्कपट आत्मस्वरूपमा विश्राम गरिरहेको छु।"