अध्याय 18 : शान्तिशतकम्

१. 'तत्कथं कस्य कथ्यते' — मौनको अनिर्वचनीय वैभव

सद्गुरु अष्टावक्र यहाँ आत्मज्ञानको त्यो विन्दुमा पुग्नुहुन्छ जहाँ वाणी लर्खराउँछ र मौन बन्दछ:

• कथम् (How?): संसारका वस्तुहरूको वर्णन गर्न सकिन्छ किनकि ती इन्द्रियका विषय हुन्। तर जुन आत्मा शब्दको मुहान हो, उसलाई शब्दले कसरी बाँध्ने?
• कस्य (To whom?): कसलाई भन्ने? जसले सुनेको छैन ऊ बुझ्न सक्दैन, र जसले जानिसकेको छ उसलाई भनिरहनु आवश्यक छैन।
• त्यसैले उपनिषद् भन्छ: "यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह"— जहाँ पुगेर मनसहित वाणीहरू पनि फर्किन्छन्।

२. आत्मानन्दका तीन दिव्य आधारहरू

श्लोकको पहिलो हरफमा ज्ञानीका तीन आन्तरिक अवस्था दर्शाइएको छ:

1. आत्मविश्रान्तितृप्त: ऊ आफ्नो स्वरूपको अनन्त विश्राममा सन्तुष्ट छ। उसलाई बाहिरी मनोरञ्जनको कुनै खाँचो छैन।
2. निराश: उसलाई भविष्य वा अरू मानिसबाट कुनै आशा छैन। आशा सकिनासाथ सबै निराशा र चोटहरू सधैंका लागि सकिन्छन्।
3. गतार्ति: उसका शारीरिक, मानसिक र आध्यात्मिक सम्पूर्ण सन्तापहरू (आर्ति) बिलाइसकेका छन्।

३. साधकका लागि मनन

• आध्यात्मिक अनुभवहरूलाई अरूको सामुन्ने प्रदर्शन गर्ने वा शब्दमा गफ लडाउने प्रयास नगर्नुहोस्।
• सच्चा ज्ञानले मानिसलाई बकवादी होइन, मौन र अन्तर्मुखी बनाउँछ।
• आफ्नो भित्री विश्रान्तिमा डुबुल्की मार्नुहोस् जहाँ शब्दहरू शान्त हुन्छन् र केवल परमानन्दको ज्योति चम्किन्छ।

मनन सूत्र:
"मेरो भित्री आनन्द शब्दहरूको सीमाभन्दा पर छ; म कुनै प्रवचन होइन, म त त्यो अनिर्वचनीय मौन महासागर हुँ।"