अध्याय 18 : शान्तिशतकम्
शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)
सुप्तोऽपि न सुषुप्तौ च स्वप्नेऽपि शयितो न च। जागरेऽपि न जागर्ति धीरस्तृप्तः पदे पदे॥ ९४॥
नेपाली भावार्थ
धीर ज्ञानी पुरुष बाहिरबाट सुतेको जस्तो देखिए पनि अज्ञानको गहिरो निद्रा (सुषुप्ति) मा हुँदैन, सपना देख्दा पनि भ्रममा सुतेको हुँदैन, र जाग्रत अवस्थामा पनि संसारी मानिस जस्तै द्वैतमा ब्युँझिएको हुँदैन— ऊ त प्रत्येक क्षण र प्रत्येक अवस्थामा आफ्नै आत्मस्वरूपमा सदा पूर्ण तृप्त रहन्छ।
“Though asleep he is not in deep sleep, though in dreams he does not lie dreaming, and though in the waking state he is not awake to worldly duality; the steadfast sage is perpetually contented at every step.”
ज्ञानी तीनवटै अवस्था— जाग्रत, स्वप्न र सुषुप्ति— भन्दा पर रहेको 'तुरीय' (साक्षी चैतन्य) मा बस्छ। ऊ सुत्दा पनि उसको चेतना जागा रहन्छ, र संसारमा काम गर्दा पनि उसलाई संसार सपना जस्तै लाग्छ।
१. तीन अवस्थाभन्दा पर: तुरीय चैतन्य
मानव जीवन यी तीन अवस्थाको चक्रमा घुम्छ:
- जाग्रत (Waking): संसारका विषयहरू देखिन्छन् र सत्य लाग्छन्।
- स्वप्न (Dreaming): मनका कल्पनाहरू सत्य लाग्छन्।
- सुषुप्ति (Deep Sleep): जहाँ सबै हराउँछ तर अज्ञानको अन्धकार रहन्छ।
तर आत्मज्ञानी:
- सुप्तोऽपि न सुषुप्तौ: जब उसको शरीर निदाउँछ, उसको चेतना अज्ञानमा हराउँदैन; ऊ आफ्नो साक्षी प्रकाशमा जागा नै हुन्छ।
- स्वप्नेऽपि शयितो न च: सपना आउँदा पनि उसलाई थाहा हुन्छ कि यो मनको सिनेमा मात्र हो।
- जागरेऽपि न जागर्ति: आँखा खोलेर संसारमा व्यवहार गर्दा पनि ऊ संसारी जस्तै संसारलाई ठोस सत्य मान्दैन; उसलाई लाग्छ कि यो जाग्रत संसार पनि एउटा लामो सपना मात्र हो।
२. 'तृप्तः पदे पदे' — प्रतिक्षण परमानन्द
संसारी मानिसको सन्तुष्टि अवस्थामा निर्भर हुन्छ— "निद्रा लागेन, म दुःखी भएँ; नराम्रो सपना आयो, म तर्सिएँ; जाग्रतमा समस्या आयो, म चिन्तित भएँ।"
तर ज्ञानी 'पदे पदे' (प्रत्येक पाइलामा) तृप्त हुन्छ:
- शरीर जाग्यो— आनन्द!
- शरीर सुत्यो— आनन्द!
- सपना आयो— आनन्द!
किनकि उसको आनन्द अवस्थामा होइन, तीनवटै अवस्थालाई हेर्ने अचल आत्मामा अडिएको छ।
३. साधकका लागि व्यावहारिक अभ्यास
- सुत्दा पनि आफ्नो साक्षी भावलाई स्मरण गर्नुहोस्।
- दिनभर काम गर्दा संसारलाई धेरै ठोस नमानेर एउटा सुन्दर नाटक वा सपना जस्तै हल्का रूपमा लिनुहोस्।
- आफ्नो मूल पहिचानलाई जाग्रत, स्वप्न र सुषुप्तिको साक्षी 'तुरीय' रूपमा अनुभव गर्नुहोस्।
मनन सूत्र:
"म न सुत्ने शरीर हुँ, न सपना देख्ने मन; म त जाग्रत, स्वप्न र सुषुप्ति तिनै अवस्थालाई प्रकाशित गर्ने अखण्ड तुरीय चैतन्य हुँ।"