अध्याय 18 : शान्तिशतकम्

१. ज्ञानीको चारवटा अभूतपूर्व समन्वयहरू

अष्टावक्रले यस श्लोकमा जीवनमुक्तिको परम कला प्रस्तुत गर्नुभएको छ:

1. सचिन्तोऽपि निश्चिन्तः: जब परिवार वा राज्यमा समस्या आउँछ, ज्ञानीले सोचेर समाधान निकाल्छ। तर त्यो केवल व्यावहारिक चिन्तन हो; उसको भित्री शान्तिमा कुनै तनाव (anxiety) हुँदैन।
2. सेन्द्रियोऽपि निरिन्द्रियः: ऊ आँखाले हेर्छ, कानले सुन्छ, जिब्रोले स्वाद लिन्छ। तर ऊ इन्द्रियको गुलाम हुँदैन; ऊ त इन्द्रियहरूभन्दा पर रहेको साक्षी आत्मा हो।
3. सबुद्धिरपि निर्बुद्धिः: ऊ गणित, विज्ञान वा दर्शनका कुरा गर्दा तीव्र बुद्धिको प्रयोग गर्छ। तर ऊ बुद्धिको घमण्डमा बाँधिँदैन।
4. साहंकारोऽनहंकृतिः: ऊ 'म जनक हुँ, म आउँछु' भन्छ, तर त्यो भाषाको आवश्यकता मात्र हो। उसको भित्र 'म शरीर हुँ' भन्ने कुनै अहंकारी ग्रन्थी हुँदैन।

२. ऐना र प्रतिबिम्बको रहस्य

जसरी ऐनामा आगोको प्रतिबिम्ब पर्दा ऐना तात्दैन, र बरफको प्रतिबिम्ब पर्दा ऐना चिसो हुँदैन:

• त्यसैगरी ज्ञानीको चित्तमा संसारका सबै विचार, इन्द्रिय र बोलीहरू प्रतिविम्बित हुन्छन्।
• तर ती कुनै पनि कुराले उसको शुद्ध आत्मालाई रत्तिभर पनि मैलो बनाउन सक्दैनन्।
• ऊ संसारको बीचमा उभिएर पनि सधैं परब्रह्ममा विराजमान रहन्छ।

३. साधकका लागि व्यावहारिक मार्गदर्शन

• काम गर्दा मस्तिष्कको भरपूर प्रयोग गर्नुहोस्, तर मुटुमा चिन्ताको भारी नबोक्नुहोस्।
• बोल्दा 'म' भन्नुहोस्, तर भित्र 'म त केवल साक्षी हुँ' भन्ने नम्रता राख्नुहोस्।
• संसारका सबै भूमिका खेल्नुहोस्, तर आफ्नो वास्तविक स्वरूपलाई कहिल्यै नभुल्नुहोस्।

मनन सूत्र:
"मेरो शरीरले व्यवहार गर्छ, बुद्धिले निर्णय गर्छ; तर म त यी सबैभन्दा पर निश्चिन्त, निरिन्द्रिय र निरहंकार सच्चिदानन्द आत्मा हुँ।"