अध्याय 18 : शान्तिशतकम्

१. सबै विशेषणहरूको विसर्जन: 'नेति नेति' को पराकाष्ठा

मानिसहरू सधैं कसैलाई कुनै न कुनै बक्सा (category) मा राख्न खोज्छन्:

• "यो मान्छे सुखी छ कि दुःखी?"
• "यो त्यागी हो कि संसारी?"
• "यो साधक हो कि मुक्त?"
  तर अष्टावक्र ती सबै बक्साहरूलाई लात हानेर भत्काइदिनुहुन्छ:
• न सुखी न दुःखी: सुख-दुःख मनका तरङ्ग हुन्; आत्मा न कहिल्यै सुखी हुन्छ न दुःखी।
• न विरक्तो न सङ्गवान्: आसक्ति र वैराग्य दुवै बाहिरी वस्तुसँग सम्बन्धित छन्; जब आफूबाहेक दोस्रो वस्तु नै छैन भने कसमा आसक्त हुने र के त्याग्ने?
• न मुमुक्षुर्न वा मुक्तः: जो बन्धनमै परेन, उसलाई मोक्षको चाहना (मुमुक्षा) कसरी हुनु? र जसले आफूलाई नित्यसिद्ध देखिसक्यो, उसले 'म मुक्त भएँ' भनेर अहंकार किन गर्नु?

२. 'न किञ्चिन्न च किञ्चन' — परम शून्यता र पूर्णता

यो श्लोकको अन्तिम पदावली वेदान्तको गम्भीरतम विन्दु हो:

• ज्ञानी आफूलाई कुनै सांसारिक वस्तु वा व्यक्ति मान्दैन (न किञ्चित्)।
• र उसको अगाडि पनि कुनै अलग संसार बाँकी रहँदैन (न च किञ्चन)।
• त्यहाँ केवल अनन्त, असीम, शब्दहीन र नामरहित परब्रह्म मात्र विराजमान छ।

३. साधकका लागि मनन

• आफूलाई कुनै लेबल (पहचान) नलगाउनुहोस्— 'म पापी हुँ, म धर्मात्मा हुँ, म असफल हुँ, म महान् हुँ।'
• सबै लेबलहरू शरीर र मनका हुन्; तपाईं त ती सबैभन्दा परको असङ्ग आकाश हुनुहुन्छ।
• जब तपाईं सबै धारणाहरू त्यागेर 'केही नहुनु' (nothingness) मा विश्राम लिनुहुन्छ, तब तपाईं 'सबैथोक' (everything) बन्नुहुन्छ।

मनन सूत्र:
"न म सुखी हुँ, न दुःखी; न बद्ध, न मुक्त; म त सबै विशेषणहरूभन्दा पर रहेको विशुद्ध, अद्वैत परब्रह्म हुँ।"