अध्याय 18 : शान्तिशतकम्
शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)
विक्षेपेऽपि न विक्षिप्तः समाधौ न समाधिमान्। जाड्येऽपि न जडो धन्यः पाण्डित्येऽपि न पण्डितः॥ ९७॥
नेपाली भावार्थ
संसारको कोलाहल वा विक्षेपमा पर्दा पनि जो विचलित हुँदैन, समाधिमा बस्दा पनि समाधिको अहंकार गर्दैन, बाहिरबाट मौन वा जड देखिँदा पनि जो जड हुँदैन, र ठूला-ठूला शास्त्रीय ज्ञान बोल्दा पनि जो पण्डितको अहङ्कार गर्दैन— त्यो आत्मज्ञानी महापुरुष नै संसारमा सच्चा अर्थमा धन्य हो।
“Not distracted even amid distraction, not identifying as the meditator even in samadhi, not inert even in apparent stillness, and not a vain scholar even in profound wisdom—blessed indeed is that sage!”
सच्चा ज्ञानी न कोलाहलले विचलित हुन्छ, न समाधिको घमण्ड गर्छ। न ऊ अज्ञानी जस्तो जड हुन्छ, न पण्डित जस्तो अहङ्कारी। ऊ सबै अवस्थाहरूलाई साक्षी भएर हेर्ने धन्य, निष्कलंक महापुरुष हो।
१. चार आध्यात्मिक द्वन्द्वहरूमा ज्ञानीको समता
अष्टावक्रले यस श्लोकमा चारवटा विरोधाभासी अवस्थाहरू प्रस्तुत गर्नुभएको छ:
- विक्षेप र समाधि:
- जब बजारको भीड वा घरको कोलाहल आउँछ, ज्ञानीको भित्री शान्ति भत्किँदैन (न विक्षिप्तः)।
- अनि जब ऊ आँखा चिम्लेर समाधिमा बस्छ, ऊ 'म समाधिमा छु' भनेर समाधिसँग टाँसिँदैन (न समाधिमान्)।
- जाड्य र पाण्डित्य:
- कहिलेकाहीँ ऊ अबोध बालक जस्तै चुपचाप माटोमा बस्छ, तर ऊ जड वा मूर्ख होइन (न जडः)।
- कहिलेकाहीँ उसका मुखबाट वेद र उपनिषद्का गूढ रहस्यहरू बग्छन्, तर उसमा पण्डितको कुनै घमण्ड हुँदैन (न पण्डितः)।
२. 'धन्यः' — ज्ञानीको अद्वैत महिमा
अष्टावक्र यस्तो सन्तलाई 'धन्यः' भन्नुहुन्छ:
- किनकि ऊ कुनै पनि अवस्थाको दास होइन; ऊ सबै अवस्थाहरूको स्वामी हो।
- समाधि आउनु र जानु मनको धर्म हो; ज्ञान आउनु र जानु बुद्धिको धर्म हो।
- तर आत्मा त समाधि र विक्षेप, ज्ञान र अज्ञान दुवैलाई प्रकाशित गर्ने नित्य प्रकाश हो।
३. साधकका लागि मनन
- भीडभाडमा विचलित नहुनुहोस् र एकान्तमा अहंकार नगर्नुहोस्।
- आफ्नो विद्वत्तालाई अहंकारको आभूषण नबनाउनुहोस्; ज्ञान जति गहिरो हुन्छ, मानिस उति सरल र नम्र हुन्छ।
- आफ्नो भित्री साक्षी स्वरूपलाई स्मरण गर्नुहोस् जहाँ न कुनै विक्षेप छ, न कुनै पाण्डित्यको बोझ।
मनन सूत्र:
"म न विक्षेपमा चञ्चल हुन्छु, न समाधिको अहंकार गर्छु; म त सबै अवस्थाको धन्य, अविचल र नित्य साक्षी आत्मा हुँ।"