अध्याय 18 : शान्तिशतकम्

१. 'कृतकर्तव्यनिर्वृतः' — अन्तिम विश्रान्ति

मानिस जन्मिएदेखि नमरेसम्म कर्तव्यको भारी बोकेर हिंड्छ:

• पढ्नुपर्छ, कमाउनुपर्छ, विवाह गर्नुपर्छ, छोराछोरी हुर्काउनुपर्छ, पूजा गर्नुपर्छ, साधना गर्नुपर्छ।
• यो काम कहिल्यै सकिँदैन; एउटा सकिन्छ, अर्को सुरु हुन्छ।
• तर आत्मज्ञानी 'कृतकर्तव्य' हुन्छ:
  • उसले जीवनको परम उद्देश्य— आत्मसाक्षात्कार— हासिल गरिसकेको छ।
  • अब उसको टाउकोमा कुनै अधुरो कर्तव्यको भारी छैन।
  • त्यसैले ऊ 'निर्वृतः'— पूर्ण तृप्त र विश्रान्त भएर बस्छ।

२. 'न स्मरत्यकृतं कृतम्' — पश्चात्ताप र अहंकारको अन्त्य

साधारण मन दुई पाङ्ग्रामा घुम्छ:

1. कृतम् (Done): "मैले कति राम्रो काम गरें, म कति दानी छु, मैले मन्दिर बनाएँ।" यसले अहंकार जन्माउँछ।
2. अकृतम् (Undone): "धत्! मैले त्यो काम गर्न सकिनँ, म असफल भएँ।" यसले ग्लानि र डिप्रेसन जन्माउँछ।

तर ज्ञानी 'न स्मरति'— ऊ यी दुवैलाई सम्झेर मनको ऊर्जा खेर फाल्दैन:

• जे भयो, प्रकृतिको नियमले भयो।
• जे भएन, प्रकृतिको इच्छा थिएन।
• ऊ खोलामा बगेको पानी जस्तै वर्तमानको किनार समातेर बगिरहन्छ।

३. दैनिक जीवनमा हलुकापनको पाठ

• विगतका गल्तीहरूलाई लिएर आज पछुताउन छाड्नुहोस्; जे बित्यो त्यो सपना थियो।
• गर्न बाँकी कामहरूको अनावश्यक तनाव नबोक्नुहोस्; अहिले जे सम्भव छ, त्यो मात्र गर्नुहोस्।
• आफ्नो तृष्णालाई घटाउनुहोस्; तृष्णा घट्नासाथ सबै परिस्थितिमा सहज समभाव प्राप्त हुन्छ।

मनन सूत्र:
"मेरो कुनै काम अधुरो छैन, न कुनै कामको अहंकार छ; म त सबै कर्तव्यहरू पूरा भइसकेको पूर्ण तृप्त र मुक्त साक्षी आत्मा हुँ।"