अध्याय 18 : शान्तिशतकम्
शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)
न प्रीयते वन्द्यमानो निन्द्यमानो न कुप्यति। नैवोद्विजति मरणे जीवने नाभिनन्दति॥ ९९॥
नेपाली भावार्थ
कसैले पूजा वा प्रशंसा गर्दा आत्मज्ञानी पुरुष मख्ख पर्दैन, कसैले निन्दा वा अपमान गर्दा क्रोधित हुँदैन; मृत्यु सामुन्ने आउँदा ऊ रत्तिभर पनि आत्तिँदैन, र जीवन बाँचिरहँदा पनि त्यसमा अन्धमोह राख्दैन।
“He is not pleased when praised, nor angered when blamed; he is not perturbed by death, nor does he cling joyfully to life.”
प्रशंसा र अपमान, जीवन र मृत्यु— यी चारवटै संसारका सबैभन्दा ठूला परीक्षा हुन्। जसको मन न प्रशंसाले फुल्छ, न अपमानले जल्छ, र जो मृत्युको डर र जीवनको मोह दुवैभन्दा माथि उठ्छ, ऊ नै साँचो जीवनमुक्त महापुरुष हो।
१. लोक-व्यवहारको सर्वोच्च परीक्षा: वन्दना र निन्दा
सांसारिक मानिस अरूको जिब्रोको रिमोट कन्ट्रोलमा नाच्छ:
- कसैले हात जोडेर प्रशंसा गर्यो भने ऊ अहङ्कारले फुल्छ (वन्द्यमानः)।
- कसैले नराम्रो भन्यो वा गाली गर्यो भने ऊ रिसले काम्छ (निन्द्यमानः)।
- तर ज्ञानीको चेतना अरूको धारणाको दास हुँदैन:
- उसलाई थाहा छ कि प्रशंसा र निन्दा केवल हावाका तरङ्ग हुन्; ती शब्दहरूले उसको अमर आत्मालाई छुन सक्दैनन्।
- त्यसैले ऊ न प्रशंसामा मक्ख पर्छ, न निन्दामा क्रोधित हुन्छ।
२. मृत्यु र जीवनको परम समता
मानव जीवनको सबैभन्दा गहिरो डर 'मृत्यु' हो, र सबैभन्दा ठूलो आसक्ति 'जीवन' हो।
अष्टावक्र देखाउनुहुन्छ: ज्ञानीले यी दुवैको सीमा पार गरिसकेको छ:
- नैवोद्विजति मरणे: जब मृत्यु आउँछ, उसलाई कुनै त्रास हुँदैन। जसरी मानिसले पुरानो कपडा खोलेर फाल्छ, उसले शरीरलाई त्यस्तै सहजताले छाडिदिन्छ।
- जीवने नाभिनन्दति: जबसम्म शरीर बाँच्छ, ऊ त्यसलाई मोहको बन्धन बनाउँदैन; ऊ त केवल प्रकृतिको उपहार ठानेर साक्षी भावले हेरिरहन्छ।
३. दैनिक जीवनमा समताको पाठ
- अरूको प्रशंसामा आफ्नो खुशी र अरूको निन्दामा आफ्नो दुःख खोज्न बन्द गर्नुहोस्।
- मृत्युलाई शत्रु नठानेर जीवनको स्वाभाविक विश्राम सम्झनुहोस्।
- जीवनलाई कुनै बोझ वा आसक्ति नबनाई वर्तमान क्षणमा स्वतन्त्र भएर बाँच्नुहोस्।
मनन सूत्र:
"न मलाई प्रशंसाले बढाउन सक्छ, न अपमानले घटाउन सक्छ; म त जीवन र मृत्यु दुवैभन्दा पर रहेको नित्य, अचल, अमर आत्मा हुँ।"