अध्याय 18 : शान्तिशतकम्
शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)
न धावति जनाकीर्णं नारण्यमुपशान्तधीः। यथातथा यत्रतत्र सम एवावतिष्ठते॥ १००॥
नेपाली भावार्थ
परम शान्त बुद्धि भएको आत्मज्ञानी पुरुष न त मानिसहरूको भीडभाडयुक्त शहरतिर दौडिन्छ, न त डराएर जंगल वा एकान्त गुफातिर नै भाग्छ। ऊ जुनसुकै परिस्थितिमा र जहाँसुकै रहे पनि आफ्नै आत्मस्वरूपमा सधैं समान र अविचल भएर विराजमान रहन्छ।
“The sage of deeply pacified intellect neither runs towards crowded societies nor flees to the remote forest; in whatever circumstance and wherever he may be, he abides ever equanimous and undisturbed.”
अठारहौं अध्याय (शान्तिशतकम्) को यो अन्तिम निष्कर्ष हो: शान्ति भीडमा पनि छैन, जंगलमा पनि छैन— शान्ति त तपाईंको आफ्नै शान्त बुद्धि (उपशान्तधी) मा छ। जो आफूभित्र शान्त भइसक्यो, उसका लागि शहर र जंगल दुवै एउटै परमात्माको मन्दिर हुन्।
१. अठारहौं अध्याय (शान्तिशतकम्) को परम विश्राम
यो श्लोक अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा विशाल र गम्भीर अध्याय 'शान्तिशतकम्' (१०० श्लोकहरूको शतक) को अन्तिम महावाक्य हो:
- साधकहरू अक्सर दुई ठाउँमा दौडिन्छन्:
- जब एक्लो हुन्छन्, छटपटाएर साथीभाइ र भीडतिर दौडिन्छन् (जनाकीर्णम्)।
- जब भीडले थिच्छ, वाक्क भएर जंगल वा आश्रमतिर भाग्छन् (अरण्यम्)।
- तर अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: दुवै ठाउँमा भाग्नु भनेको मन अशान्त हुनुको प्रमाण हो।
- जो 'उपशान्तधीः' छ, जसको बुद्धि आत्मबोधद्वारा पूर्ण शान्त भइसकेको छ, ऊ कतै पनि भाग्दैन।
२. 'यथातथा यत्रतत्र सम एवावतिष्ठते'
ज्ञानीको लागि कुनै ठाउँ विशेष पवित्र वा अपवित्र हुँदैन:
- यदि उसलाई बजारमा बस्नुपर्यो— ऊ त्यहीं समभावमा बस्छ।
- यदि उसलाई जंगलमा बस्नुपर्यो— ऊ त्यहीं समभावमा बस्छ।
- न उसलाई भीडले अशान्त बनाउन सक्छ, न एकान्तले एक्लो महसुस गराउन सक्छ।
- ऊ त 'यथातथा' (जस्तो अवस्था भए पनि) र 'यत्रतत्र' (जहाँ भए पनि) आफ्नै अमर आत्मपदमा सधैं अटल रहन्छ।
३. अध्याय १८ को समग्र सन्देश
यस शतकका १०० वटा श्लोकहरूले एउटै सन्देश दिएका छन्:
- तपाईं कुनै शरीर, मन वा कर्ता होइन; तपाईं त नित्य, शुद्ध, बुद्ध, मुक्त र आनन्दस्वरूप परब्रह्म हुनुहुन्छ।
- साधना गरेर केही पाउनु छैन; केवल अज्ञानको काँढा झिकेर आफ्नै स्वभावमा विश्राम लिनु नै परम शान्ति हो।
मनन सूत्र:
"न म भीडबाट भाग्ने कायर हुँ, न एकान्त खोज्ने भिखारी; म त जहाँ र जस्तो परिस्थितिमा पनि आफ्नै अद्वैत आत्म-शान्तिमा सदा विराजमान सम्राट हुँ।"