अध्याय 18 : शान्तिशतकम्

१. ज्ञानीको त्रिविध विरोधाभास (The Paradox of Sagehood)

अष्टावक्रले यस श्लोकमा तीनवटा चकित पार्ने विरोधाभासहरू प्रस्तुत गर्नुभएको छ:

1. जानन्नपि न जानाति (Knowing, yet not knowing):
   • ऊ संसारका सबै व्यवहार जान्दछ, तर उसमा "म ठूलो विद्वान् हुँ, म जान्दछु" भन्ने ज्ञानाभिमान हुँदैन। ऊ त स्वयं ज्ञानस्वरूप भएर बस्छ।
2. पश्यन्नपि न पश्यति (Seeing, yet not seeing):
   • उसका आँखाहरू खुला हुन्छन्, ऊ सबै दृश्यहरू देख्छ। तर ऊ त्यसलाई 'संसार' को रूपमा देख्दैन; ऊ त सबैमा केवल एउटै परब्रह्म देख्छ। जब सुन देखियो तब गहनाको भ्रम मेटिए जस्तै।
3. ब्रुवन्नपि न च ब्रूते (Speaking, yet not speaking):
   • उसका ओठ चल्छन्, शब्दहरू निस्कन्छन्। तर भित्र 'म वक्ता हुँ' भन्ने कर्तापन नहुनाले उसका शब्दहरू बाँसुरीबाट निस्केको हावा जस्तै निर्दोष र प्राकृतिक हुन्छन्।

२. 'कोऽन्यो निर्वासनादृते' — वासनाशून्यताको जादु

अष्टावक्र सोध्नुहुन्छ: "यो अचम्मको स्थिति कसको हुन सक्छ?"

• कुनै राजाको हुन सक्दैन, कुनै पण्डित वा प्राध्यापकको हुन सक्दैन।
• यो केवल 'निर्वासन'— जसका भित्री सम्पूर्ण वासना र तृष्णाहरू भस्म भइसकेका छन्, त्यस परम सन्तको मात्र हुन सक्छ।
• वासना नै त्यो चुम्बक हो जसले मानिसलाई जान्ने, देख्ने र बोल्ने अहंकारमा तानेर बाँध्छ। जब चुम्बक नै हरायो, तब सबै अहंकार स्वतः शान्त हुन्छ।

३. दैनिक जीवनमा यसको सौन्दर्य

• धेरै जान्ने घमण्ड नगर्नुहोस्; सरलतामा बाँच्न सिक्नुहोस्।
• दृश्यलाई सत्य ठानेर प्रतिक्रिया नजनाउनुहोस्; साक्षी भाव राख्नुहोस्।
• बोल्दा अहंकारको प्रदर्शन नभई प्रेम र सत्यको सहज अभिव्यक्ति हुन दिनुहोस्।

मनन सूत्र:
"म कुनै जान्ने, देख्ने वा बोल्ने अहंकारी जीव होइन; म त यी सबै इन्द्रियहरूलाई प्रकाशित गर्ने निष्काम, निर्लेप र वासनाशून्य आत्मा हुँ।"