अध्याय 18 : शान्तिशतकम्
शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)
सर्वत्रानवधानस्य न किञ्चिद्वासना हृदि। मुक्तात्मनो वितृप्तस्य तुलना केन जायते॥ ८९॥
नेपाली भावार्थ
संसारका सबै विषयहरूमा जसको कुनै विशेष आग्रह वा ध्यान रहँदैन (ऊ पूर्ण तटस्थ छ), जसको हृदयमा कुनै पनि प्रकारको वासना वा चाहना बाँकी छैन— त्यो परम तृप्त मुक्त आत्माको तुलना संसारमा अरू कसैसँग कसरी हुन सक्छ र? (उसको तुलना कुनै वस्तु वा व्यक्तिसँग हुनै सक्दैन)।
“Whose mind pays no anxious attention to anything, in whose heart lingers not the slightest trace of desire—with whom can that supremely contented and liberated soul possibly be compared?”
मुक्त पुरुषको हृदय यति पवित्र र तृप्त हुन्छ कि उसको तुलना संसारको कुनै पनि राजा, धनी वा देउतासँग पनि हुन सक्दैन। जसलाई केही चाहिँदैन, ऊ सम्पूर्ण ब्रह्माण्डभन्दा ठूलो र अनुपम हुन्छ।
१. 'सर्वत्रानवधानस्य' — जबरजस्ती एकाग्रताभन्दा पर
साधारण साधकलाई भनिन्छ: "ध्यान देऊ (pay attention), एकाग्र होऊ।"
तर अष्टावक्र यहाँ मुक्त पुरुषको त्यो शिखर देखाउनुहुन्छ जहाँ कुनै कुरामा 'विशेष ध्यान' दिनु नै पर्दैन (अनवधानस्य):
- किनकि जब कुनै वस्तुसँग व्यक्तिगत स्वार्थ वा डर छैन भने, त्यसमा किन टाउको दुखाउने?
- सडकमा गाडी गुड्छन्, चरा कराउँछन्, मानिस हिंड्छन्— ज्ञानीको चेतनामा ती सबै ऐनामा छाया परे जस्तै आउँछन् र जान्छन्।
- ऊ कुनै दृश्यलाई समात्न हात बढाउँदैन। उसको यो तटस्थता नै परम विश्रान्ति हो।
२. 'तुलना केन जायते' — अतुलनीय वैभव
संसारमा सबैको तुलना हुन्छ:
- धनीको तुलना धनीसँग, बलियोको तुलना बलियोसँग, विद्वानको तुलना विद्वानसँग।
- तर मुक्त पुरुष (मुक्तात्मनः) को तुलना कसैसँग हुन सक्दैन (तुलना केन जायते)।
- किन? किनकि अरू सबै भिखारी हुन्, जसलाई केही न केही चाहिएको छ। तर ज्ञानी 'वितृप्तः'— पूर्ण तृप्त छ।
- इन्द्रको स्वर्ग वा कुबेरको खजाना पनि ज्ञानीको एक सेकेन्डको आत्मिक शान्तिका अगाडि धूलो बराबर हुन्छ।
३. साधकका लागि मनन
- संसारका स-साना घटनाहरूमा अनावश्यक मानसिक ऊर्जा खर्च गर्न छाड्नुहोस्।
- आफ्नो हृदयलाई वासनाका फोहोरहरूबाट खाली बनाउनुहोस्।
- जब तपाईं भित्रबाट तृप्त हुनुहुन्छ, तब तपाईं अद्वितीय र अतुलनीय बन्नुहुन्छ।
मनन सूत्र:
"मेरो हृदयमा कुनै वासना छैन, मेरो चेतनामा कुनै तनाव छैन; म त सबै तुलनाहरूभन्दा पर रहेको परमतृप्त, मुक्त आत्मा हुँ।"