अध्याय 18 : शान्तिशतकम्
शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)
निर्ममः शोभते धीरः समलोष्टाश्मकाञ्चनः। सुभिन्नहृदयग्रन्थिविनिर्धूतरजस्तमाः॥ ८८॥
नेपाली भावार्थ
माटोको डल्ला, ढुङ्गा र सुनलाई समान दृष्टिले हेर्ने, हृदयको अज्ञान रूपी गाँठो पूर्ण रूपमा छिन्नभिन्न भइसकेको, र रजोगुण तथा तमोगुणका सम्पूर्ण विकारहरू सधैंका लागि पखालिएका ममतारहित आत्मज्ञानी पुरुष संसारको माझमा परम महिमासाथ सुशोभित हुन्छ।
“Viewing a clod of earth, a stone, and gold with equal eyes, with the knots of his heart completely severed, and having thoroughly purged the impurities of rajas and tamas, the desireless sage shines with transcendent splendor.”
जब हृदयको अज्ञान रूपी गाँठो खुल्छ, तब सुन र माटोमा कुनै फरक रहँदैन। जसको भित्र न लोभ छ न राग-द्वेष, त्यो ममतारहित महापुरुष नै संसारको सबैभन्दा ठूलो रत्न हो।
१. 'समलोष्टाश्मकाञ्चनः' — मूल्यको भ्रमबाट मुक्ति
भगवद्गीतामा पनि भगवान् श्रीकृष्णले उत्तम योगीको लक्षण बताउँदै भन्नुभएको छ: "समलोष्टाश्मकाञ्चनः"।
- संसारी मानिस सुन देख्दा लोभिन्छ, ढुङ्गा देख्दा उपेक्षा गर्छ, र माटो देख्दा फोहोर मान्छ।
- तर ज्ञानीको दृष्टिमा सुन, ढुङ्गा र माटो सबै एउटै पृथ्वी तत्वका फरक-फरक रूप मात्र हुन्।
- सुनले आत्माको प्यास मेटाउन सक्दैन, र माटोले आत्मालाई फोहोर बनाउन सक्दैन।
- त्यसैले उसको मनमा न सुन पाउँदा लोभ हुन्छ, न माटो छुँदा घृणा।
२. 'सुभिन्नहृदयग्रन्थिः' — हृदयको गाँठो फुक्नु
उपनिषद्हरू (विशेषगरी मुण्डकोपनिषद्) मा भनिएको छ: "भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः"।
- हृदयको गाँठो के हो?
- चित्-जड-ग्रन्थि: चेतना (आत्मा) र जड (शरीर) बीचको अविवेकी गाँठो— "म शरीर हुँ।"
- जब सद्गुरुको ज्ञानको तरबारले यो गाँठो काटिन्छ (सुभिन्न), तब आत्मा र शरीर अलग-अलग देखिन्छन्।
- साथै, काम-वासनाको 'रज' र आलस्य-अज्ञानको 'तम' पूर्णतः पखालिन्छ (विनिर्धूतरजस्तमाः)।
३. साधकका लागि मनन
- बाहिरी धन-सम्पत्तिको चमकमा नअल्झिनुहोस्; वास्तविक सुन तपाईंकै भित्रको आत्मा हो।
- आफ्नो हृदयको गाँठो (देहाभिमान) लाई विवेकद्वारा पहिचान गर्नुहोस्।
- रजोगुण (चञ्चलता) र तमोगुण (आलस्य) लाई हटाई विशुद्ध सात्त्विक चेतनामा विश्राम लिनुहोस्।
मनन सूत्र:
"सुन होस् वा माटो, दुवै प्रकृति हुन्; म त ती दुवैको मूल्य निर्धारण गर्ने, सबै गाँठोहरूबाट मुक्त शुद्ध चैतन्य हुँ।"