अध्याय 18 : शान्तिशतकम्

१. ज्ञानीका पाँच महा-लक्षणहरू

यस श्लोकमा अष्टावक्रले जीवनमुक्त पुरुषका पाँचवटा अद्वितीय आयामहरू प्रस्तुत गर्नुभएको छ:

1. अकिञ्चनः: ऊसँग बाहिरी रूपमा केही पनि हुँदैन; न बैंक ब्यालेन्स, न घर, न कुनै सङ्ग्रह। तर भित्र ऊ सारा संसारको मालिक हुन्छ।
2. कामचारः: ऊ कुनै संकीर्ण नियम, समय तालिका वा परम्पराको दास होइन; ऊ बतास जस्तै स्वतन्त्र भएर प्रकृतिको तालमा हिंड्छ।
3. निर्द्वन्द्वः: जाडो-गर्मी, सुख-दुःख, मान-अपमान— यी सबै द्वन्द्वहरू उसको मनको शान्तिलाई हल्लाउन सक्दैनन्।
4. छिन्नसंशयः: 'म को हुँ?' भन्ने अन्तिम सत्यको तरबारले उसका सबै दार्शनिक संशयहरू जराबाट काटिसकेको छ।
5. असक्तः सर्वभावेषु: ऊ संसारका सबै मानिस र वस्तुहरूको माझमा बस्छ, तर पानीमा तेलको थोपा जस्तै कतै पनि टाँसिँदैन।

२. 'केवलो रमते बुधः' — कैवल्यको परमानन्द

संस्कृतमा 'केवल' को अर्थ हुन्छ— अद्वितीय, एक्लो, शुद्ध अद्वैत।

• साधारण मानिसलाई रमाउन (आनन्द लिन) दोस्रो वस्तु चाहिन्छ— साथी चाहिन्छ, मनोरञ्जन चाहिन्छ, मोबाइल चाहिन्छ। एक्लै हुँदा ऊ छटपटाउँछ।
• तर ज्ञानी 'केवलो रमते'— ऊ आफ्नो अद्वैत स्वरूपमा एक्लै पूर्ण छ।
• जसरी सूर्यलाई चम्किन कुनै बत्तीको सहारा चाहिँदैन, त्यसरी नै ज्ञानीलाई आनन्दित हुन बाहिरको कुनै सहारा चाहिँदैन।

३. साधकका लागि व्यावहारिक प्रेरणा

• सामान र सम्बन्धहरूको अनावश्यक सङ्ग्रह घटाउनुहोस्; जति भारी कम हुन्छ, उति यात्रा हलुका हुन्छ।
• आफ्ना संशयहरूलाई गुरुको ज्ञानद्वारा काट्नुहोस्; संशयले मनलाई कमजोर बनाउँछ।
• एक्लै बस्न सिक्नुहोस् र आफ्नो भित्री मौनतामा रमाउने अभ्यास गर्नुहोस्।

मनन सूत्र:
"मेरो आफ्नो कुनै सांसारिक सङ्ग्रह छैन, तर म सबै अभावहरूभन्दा पर आफ्नै अद्वितीय आत्मस्वरूपमा परमानन्दले रमिरहेको छु।"