अध्याय 18 : शान्तिशतकम्

१. कर्मको विष हरण गर्ने मन्त्र

कर्म आफैंमा विष होइन; कर्मसँग जोडिएको 'ममता' (mine), 'अहंकार' (I) र 'आशा' (expectation) ले नै कर्मलाई बन्धन बनाउँछ।

• जब मानिसले भन्छ— "यो मेरो काम हो, मैले गरें, मलाई यसको फल चाहिन्छ", तब ऊ कर्मको पासोमा फस्छ।
• तर अष्टावक्रको ज्ञानी:
  • निर्ममः: ऊ कसैमाथि वा कुनै काममाथि स्वामित्व जमाउँदैन।
  • निरहङ्कारः: 'मैले गरें' भन्ने अहंकारको विष उसमा छैन।
  • अन्तर्गलितसर्वाशः: उसलाई भविष्यबाट केही आशा छैन; उसका सबै इच्छाहरू भित्रै पग्लेर शान्त भइसकेका छन्।

२. 'कुर्वन्नपि करोति न' — अद्वैत अकर्तापन

यो श्लोक कर्मयोग र ज्ञानयोगको परम मिलन हो:

• बाहिरबाट हेर्दा लाग्छ कि उसले राज्य चलाइरहेको छ, युद्ध लडिरहेको छ वा परिवार सम्हालिरहेको छ (कुर्वन्नपि)।
• तर उसको भित्र के छ? 'न किञ्चिदिति निश्चितः'— आत्माबाहेक केही छँदै छैन भन्ने सत्यको पूर्ण निश्चय।
• जब गर्ने व्यक्ति नै आत्मा हो र गराउने पनि आत्मा हो भने कर्ता को?
• त्यसैले ऊ कर्म गर्दा पनि 'करोति न'— अकर्ता नै रहन्छ।

३. दैनिक जीवनमा अकर्ता भावको अभ्यास

• दिनभर काम गर्दा 'म गरिरहेको छु' भन्ने तनावलाई छाडेर 'प्रकृतिले काम गरिरहेकी छ' भन्ने साक्षी भावमा रहनुहोस्।
• कामको परिणाम राम्रो होस् वा नराम्रो, आफ्नो भित्री शान्तिलाई डगमगाउन नदिनुहोस्।
• आफ्नो मनबाट अपेक्षाहरूलाई पगाल्नुहोस्; आशाहीन हुनु नै वास्तविक स्वतन्त्रता हो।

मनन सूत्र:
"मेरो न केही छ, न म केही हुँ; कर्म भइरहेको छ तर म सधैं अचल, निष्काम र अकर्ता आत्मा हुँ।"