अध्याय 18 : शान्तिशतकम्
शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)
तुष्टिः सर्वत्र धीरस्य यथापतितवर्तिनः। स्वच्छन्दं चरतो देशान्यत्राऽस्तमितशायिनः॥ ८५॥
नेपाली भावार्थ
प्रारब्ध अनुसार जे अगाडि आइपर्छ, त्यसैमा सहजै सन्तुष्ट रहने, विभिन्न देश र ठाउँहरूमा पूर्ण स्वतन्त्र भएर विचरण गर्ने र जहाँ घाम अस्ताउँछ त्यहीं सुतिदिने आत्मज्ञानी महापुरुषको हृदयमा सर्वत्र र सधैं परम सन्तोष (तुष्टि) मात्र विराजमान रहन्छ।
“Everywhere and in all conditions, supreme contentment abides in the steadfast sage who lives in spontaneous acceptance of whatever comes; he wanders freely through lands, resting and sleeping wherever the sun sets.”
ज्ञानीको कुनै निश्चित योजना वा होटलको बुकिङ हुँदैन; जहाँ साँझ पर्छ, त्यहीं उसको घर हुन्छ। जे मिल्छ, त्यसमै ऊ पूर्ण तृप्त हुन्छ। प्रकृतिको तालमा बग्ने यस्तो निष्फिक्री स्वतन्त्रता नै जीवनमुक्तिको साँचो आनन्द हो।
१. 'यथापतितवर्तिनः' — पूर्ण समर्पण र स्वीकार भाव
संस्कृतमा 'यथापतित' को अर्थ हुन्छ— बिना कुनै योजना अगाडि जे आइपर्यो त्यसैलाई स्वीकार गर्नु:
- यदि सुख आयो— त्यसैमा रमायो।
- यदि अभाव वा दुःख आयो— त्यसैमा शान्त रह्यो।
- यदि मिठो खीर मिल्यो— भगवानको प्रसाद भनेर खायो; यदि भोकै बस्नुपर्यो— उपवास भयो भनेर हाँस्यो।
- ज्ञानीले प्रकृतिका घटनाहरूमा आफ्नो व्यक्तिगत योजनाको जबरजस्ती थोपर्दैन; ऊ नदीको छालमा बग्ने पात जस्तै पूर्ण समर्पणमा बाँच्छ।
२. 'यत्रास्तमितशायिनः' — अवधूतको निष्फिक्री जीवन
अष्टावक्रले यहाँ अवधूत वा परिव्राजक ज्ञानीको गजबको दृश्य कोर्नुभएको छ:
- स्वच्छन्दं चरतः: ऊ चरा जस्तै स्वतन्त्र छ। उसलाई कुनै सिमाना, पर्खाल वा पासपोर्टले बाँध्न सक्दैन।
- यत्रास्तमितशायिनः: जहाँ साँझ पर्छ, त्यहीं उसको विश्रामस्थल बन्छ— चाहे त्यो राजाको दरबार होस्, जंगलको रुखमुनि होस्, वा श्मशान घाटको चिसो ढुङ्गा।
- जसको आफ्नो घर छैन, उसको लागि सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड नै घर हो।
३. दैनिक जीवनमा सन्तोषको साधना
- परिस्थितिहरूसँग जबर्जस्ती झगडा गर्न छाड्नुहोस्; 'यथापतित'— जे आइपर्छ त्यसलाई शान्त भएर स्वीकार गर्नुहोस्।
- चिन्ता र योजनाको भारीलाई हल्का बनाउनुहोस्।
- आफ्नो भित्री तुष्टि (सन्तोष) लाई बाहिरी सुविधामा निर्भर नगराउनुहोस्।
मनन सूत्र:
"मेरो कुनै व्यक्तिगत योजना छैन; जहाँ जीवनले लैजान्छ म त्यहीं पूर्ण सन्तुष्ट छु, सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड मेरो आफ्नै घर हो।"