अध्याय 18 : शान्तिशतकम्

१. 'निःस्नेहः' — मोह र प्रेमको फरक

धेरै मानिसहरू सोच्छन् कि 'निःस्नेह' हुनु भनेको निष्ठुर वा पत्थर हुनु हो।
तर अष्टावक्रको यहाँ गहिरो अर्थ छ:

• स्नेह (Blind Attachment/Moh): संसारी मानिस आफ्ना छोराछोरी वा पत्नीसँग यस्तो मोह राख्छ कि उनीहरूका लागि अधर्म गर्न पनि तयार हुन्छ, र उनीहरूमा सानो ठेस लाग्दा छाती पिटेर रुन्छ। यो प्रेम होइन, अहंकारको विस्तार मात्र हो।
• सच्चा ज्ञानीको दृष्टि: ज्ञानीले परिवारलाई माया गर्छ, कर्तव्य पूरा गर्छ, तर ऊ जान्दछ कि यी सबै आत्माहरू आफ्नै यात्रामा छन्। उसको मनमा 'निःस्नेहः' अर्थात् मोहको बन्धन हुँदैन। उसको हृदयमा पक्षपाती मोह होइन, समष्टिगत करुणा हुन्छ।

२. आफ्नै शरीरप्रति निश्चिन्तता

संसारी मानिसको सारा जिन्दगी शरीरको चिन्तामै बित्छ:

• "म बिरामी पर्छु कि? म बुढो हुन्छु कि? म मर्छु कि?"
• तर ज्ञानी 'निश्चिन्तः स्वशरीरेऽपि' हुन्छ:
  • उसले शरीरलाई भाडाको घर जस्तै सम्झन्छ।
  • जबसम्म आयु छ, शरीर चल्छ; जब समय पुग्छ, शरीर ढल्छ।
  • जसले शरीरको चिन्ता नै त्याग्छ, उसलाई संसारको अरू कुन कुराले चिन्तित बनाउन सक्छ?

३. दैनिक जीवनमा निराशाको अमृत

• अष्टावक्रले यहाँ 'निराशः' शब्द प्रयोग गर्नुभएको छ।
• संसारमा निराश हुनुलाई नराम्रो मानिन्छ, तर अध्यात्ममा 'निराशा' भनेको 'आशाबाट मुक्ति' (freedom from expectations) हो।
• जब तपाईंले भविष्यबाट, मानिसहरूबाट वा परिस्थितिबाट केही आशा राख्न छाड्नुहुन्छ, तब तपाईंलाई कहिल्यै कुनै चोट लाग्दैन।
• आशाको अन्त्य नै स्थायी शान्तिको प्रारम्भ हो।

मनन सूत्र:
"न मलाई कसैसँग मोह छ, न शरीरको चिन्ता; म त सबै अपेक्षाहरूभन्दा पर आफ्नै पूर्णतामा चम्किरहेको निष्काम आत्मा हुँ।"