अध्याय 18 : शान्तिशतकम्

१. संसार र आत्मा दुवैप्रतिको परम तटस्थता

साधकहरू दुईवटा अति (extremes) मा फस्छन्:

1. संसारप्रतिको घृणा (द्वेष): "संसार नराम्रो हो, यो दलदल हो, म यसबाट भाग्छु।" तर अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: ज्ञानीले संसारलाई घृणा गर्दैन (न द्वेष्टि संसारम्)। किनकि घृणा गर्नुको अर्थ अझै संसारलाई सत्य मान्नु हो।
2. आत्मालाई खोज्ने हठ (दिदृक्षा): "म आत्मालाई हेर्छु, म साक्षात्कार गर्छु।" ज्ञानीले आत्मालाई देख्ने इच्छा पनि गर्दैन (आत्मानं न दिदृक्षति)। किनकि आँखाले आँखालाई हेर्न सक्दैन; तपाईं स्वयं आत्मा हुनुहुन्छ भने तपाईंले कसलाई हेर्ने?

२. 'न मृतो न च जीवति' — अनिर्वचनीय अस्तित्व

यो वेदान्तको परम रहस्यमय उद्घोष हो:

• न मृतः: के ज्ञानी मरेको छ? होइन, उसका ज्ञानेन्द्रियहरू जीवित छन्, ऊ बोल्छ, हाँस्छ। ऊ कहिल्यै नमर्ने चैतन्य हो।
• न च जीवति: के ऊ संसारी मानिस झैं बाँचिरहेको छ? होइन! संसारी मानिस अहंकार, वासना, लोभ र डरको सहाराले बाँच्छ। ज्ञानीमा ती सबै मरिसकेका छन्; ऊ देहाभिमानको दृष्टिले मृत प्रायः भइसकेको छ।
• ऊ त जीवन र मृत्यु दुवैको द्वन्द्वलाई पार गरेर 'विदेह' स्थितिमा स्थित छ।

३. दैनिक जीवनमा मनन

• संसारलाई शत्रु नठान्नुहोस्; यसलाई परमात्माको लीलाका रूपमा आदर गर्नुहोस्।
• आत्मालाई कुनै बाहिरी वस्तु जस्तै खोज्न बन्द गर्नुहोस्; आफ्नै वर्तमान हुनुपनलाई चिन्नुहोस्।
• जीवनको मोह र मृत्युको डर दुवैलाई त्यागेर आफ्नो अमर स्वरूपमा विश्राम लिनुहोस्।

मनन सूत्र:
"न म मर्ने शरीर हुँ, न म बाँचिरहेको सानो जीव; म त जीवन र मृत्यु दुवैलाई हेर्ने नित्य, अमर र हर्षामर्षरहित साक्षी आत्मा हुँ।"