अध्याय 18 : शान्तिशतकम्
शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)
निवृत्तिरपि मूढस्य प्रवृत्तिरुपजायते। प्रवृत्तिरपि धीरस्य निवृत्तिफलभागिनी॥ ६१॥
नेपाली भावार्थ
अज्ञानी मानिसको बाहिरी संन्यास वा त्याग (निवृत्ति) पनि भित्रभित्रै नयाँ कर्म र बन्धनको प्रवृत्ति बन्न पुग्छ; तर ज्ञानी महापुरुषको बाहिरी कर्म र सक्रियता (प्रवृत्ति) पनि परम संन्यास र मुक्तिको फल दिने हुन्छ।
“Even the renunciation of an ignorant person turns into active entanglement; whereas even the worldly engagement of the steadfast sage yields the serene fruit of complete renunciation.”
त्याग र भोग कपडा वा स्थानको खेल होइन, मनको खेल हो। अज्ञानी जंगलमा भाग्दा पनि भित्र वासनाको शहर बसाउँछ, तर ज्ञानी बजारको भीडमा काम गर्दा पनि भित्रबाट पूर्ण संन्यासी रहन्छ।
१. अज्ञानीको निवृत्ति किन प्रवृत्ति बन्छ?
धेरै मानिसहरू संसार, परिवार र कामबाट वाक्क भएर संन्यास लिन्छन्:
- उनीहरू घर छोडेर आश्रम वा जंगल जान्छन् (निवृत्तिः)।
- तर त्यहाँ पुगेर उनीहरू नयाँ झमेला सुरु गर्छन्— आश्रमको सम्पत्ति कसको? चेलाहरू कसका धेरै? कसले मलाई बढी ढोग्ने?
- उनीहरूको त्याग केवल बाहिरी थियो, भित्री अहंकार ज्युँदै थियो।
- त्यसैले अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: 'निवृत्तिरपि मूढस्य प्रवृत्तिरुपजायते'— अज्ञानीको संन्यास पनि फेरि नयाँ व्यापार र अहंकारको खेती बन्न पुग्छ।
२. ज्ञानीको प्रवृत्ति किन निवृत्ति-फल दिन्छ?
यसको ठ्याक्कै उल्टो, आत्मज्ञानी पुरुष:
- बाहिरबाट राजनीति गर्छ, युद्ध लड्छ, व्यापार गर्छ वा परिवार सम्हाल्छ (प्रवृत्तिः)।
- तर उसको भित्र 'म गर्छु' भन्ने अहंकार वा 'मलाई फल चाहिन्छ' भन्ने लोभ हुँदैन।
- ऊ त केवल प्रकृतिको लीलालाई साक्षी भएर चल्न दिन्छ।
- परिणामतः उसका ठूला-ठूला सांसारिक कार्यहरूले पनि उसलाई कुनै बन्धन दिँदैनन्; ती सबै कार्यले उसलाई 'निवृत्तिफलभागिनी'— परम विश्राम, मुक्ति र निष्कामताको फल दिन्छन्।
३. दैनिक जीवनमा व्यावहारिक दृष्टि
- सांसारिक जिम्मेवारीहरूबाट भाग्ने कायरतालाई 'अध्यात्म' नठान्नुहोस्।
- जहाँ हुनुहुन्छ, त्यहीं निष्काम र अनासक्त भएर कर्म गर्नुहोस्।
- कर्म त्याग्नु ठूलो कुरा होइन, कर्मभित्रको अहंकार त्याग्नु नै वास्तविक संन्यास हो।
मनन सूत्र:
"काम छाड्दैमा कोही संन्यासी हुँदैन; जसले कर्तापन छाड्यो, ऊ संसारको बीचमा उभिएर पनि परम मुक्त र संन्यासी हो।"