अध्याय 18 : शान्तिशतकम्

१. 'महाह्रद इवाक्षोभ्यः' — चेतनाको अगाध गहिराइ

अष्टावक्रले यहाँ एउटा गजबको दृष्टान्त दिनुभएको छ:

• बाटोको सानो खाल्डोमा जमेको पानीलाई हेर्नुहोस्: कसैको खुट्टा पर्नासाथ पानी बाहिर पोखिन्छ, फोहोर हुन्छ र सुक्छ।
• साधारण मानिसको मन त्यही सानो खाल्डो जस्तै उथ्लो (shallow) हुन्छ— सानो कुराले रिसाउँछ, सानो कुराले डराउँछ।
• तर 'महाह्रदः'— हिमालको काखमा रहेको विशाल, गहिरो र कञ्चन ताल (जस्तै मानसरोवर वा रारा ताल) लाई हेर्नुहोस्:
  • बाहिर बतास चल्दा सतहमा साना तरङ्ग उठ्न सक्छन्, तर तालको पिंध पूर्णतः शान्त, शीतल र अक्षुब्ध (अक्षोभ्यः) रहन्छ।
  • तालमा कसैले ढुङ्गा फाल्यो भने पनि ढुङ्गा हराउँछ, ताल स्थिर नै रहन्छ।

२. 'लोकवद्व्यवहारिणः' — संसारमा सामान्य देखिने अलौकिक ज्ञानी

ज्ञानी पुरुषले संसारमा कुनै अनौठो सिङ वा पुच्छर निकालेर हिंड्दैन:

• ऊ सामान्य मानिस झैं बजार जान्छ, हाँस्छ, कुरा गर्छ, व्यापार गर्छ वा परिवार चलाउँछ (लोकवद्व्यवहारिणः)।
• तर अन्तर के छ?
  • संसारी मानिस व्यवहार गर्दा भित्रभित्रै जलेर पीडा भोगिरहेको हुन्छ।
  • ज्ञानीको भित्र 'नैवार्तिः'— कुनै छटपटी वा पीडाको लेश पनि हुँदैन।
  • ऊ 'गतक्लेशः'— अविद्या, अस्मिता, राग, द्वेष र अभिनिवेश जस्ता पञ्चक्लेशहरूबाट सधैंका लागि मुक्त भएको हुन्छ।

३. दैनिक जीवनमा गहिराइको विकास

• मनलाई उथ्लो पोखरी नबनाउनुहोस्; आफ्ना प्रतिक्रियाहरूलाई गहिरो साक्षी भावमा समाहित गर्न सिक्नुहोस्।
• कसैले नराम्रो भन्दा तुरुन्तै नछचल्किनुहोस्; आफ्नो भित्री मानसरोवरमा त्यसलाई विलीन हुन दिनुहोस्।
• बाहिर सामान्य रहेर पनि भित्र असामान्य गहिराइमा बाँचिरहनु नै अध्यात्मको वास्तविक सौन्दर्य हो।

मनन सूत्र:
"म कुनै उथ्लो पोखरी होइन; म त त्यो अगाध, शान्त र निर्मल महासरोवर हुँ जसको गहिराइलाई संसारको कुनै पनि तुफानले हल्लाउन सक्दैन।"