अध्याय 18 : शान्तिशतकम्
शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)
यस्य बोधोदये तावत् स्वप्नवद्भवति भ्रमः। तस्मै सुखैकरूपाय नमः शान्ताय तेजसे॥ १ ॥
नेपाली भावार्थ
जसको बोध (आत्मज्ञान) उदाउनासाथ यो सम्पूर्ण संसारको भ्रम सपना जस्तै मिथ्या साबित भएर हराउँछ, त्यस एकमात्र विशुद्ध आनन्दस्वरूप, परम शान्त र दिव्य तेजोमय आत्मप्रकाशलाई मेरो सादर नमन छ।
“Salutations to that supremely tranquil and radiant Light, the singular embodiment of pure Bliss, upon the dawning of whose realization this entire delusion of the world dissolves like a dream.”
अष्टावक्र गीताको मुटु मानिने अठारौं अध्यायको मङ्गलाचरण: जसरी ब्युँझनासाथ भयानक सपनाको बाघ आफैं हराउँछ, त्यस्तै आत्मबोध हुनासाथ संसारको दुःख र बन्धन स्वतः सपना जस्तै विलीन हुन्छ।
१. अठारौं अध्याय 'शान्तिशतकम्' को दिव्य आरम्भ
अष्टावक्र गीताको अठारौं अध्यायलाई 'शान्तिशतकम्' (The Hundred Verses on Peace) भनिन्छ। यो अध्याय सम्पूर्ण वेदान्त साहित्यको मुकुटमणि हो, जसमा १०० वटा श्लोकहरूमा जीवनमुक्तिको पराकाष्ठा प्रस्तुत गरिएको छ।
अध्यायको पहिलो श्लोक एउटा अनुपम मङ्गलाचरण (Invocation) हो:
"यस्य बोधोदये तावत् स्वप्नवद्भवति भ्रमः..."
अष्टावक्र यहाँ कुनै बाहिरी भगवान्, देवी-देवता वा मूर्तिको पूजा गर्नुहुन्न; उहाँ आफ्नै भित्र चम्किरहेको 'शान्त तेज'—शुद्ध आत्मचैतन्यलाई नमस्कार गर्नुहुन्छ!
२. सपना र बिपनाको दृष्टान्त
सपनामा मानिसले के देख्छ?
- सपनामा कसैले आफूलाई गोली हान्यो भने ऊ डरले काँप्छ, छाती समात्छ र चिच्याउँछ।
- तर जब आँखा खुल्छ (बोधको उदय हुन्छ), तब ऊ देख्छ कि न त्यहाँ कुनै गोली थियो, न कुनै हत्यारा! ऊ आफ्नै ओछ्यानमा सुरक्षित थियो।
अष्टावक्र भन्नुहुन्छ:
- जन्म, मृत्यु, रोग, ऋण, अपमान र संसारको यो सम्पूर्ण दुःख सपनाको गोली जस्तै हो।
- अज्ञानको निद्रामा यो सबै सत्य लाग्छ; तर जब गुरुको कृपाले आत्मबोधको सूर्य उदाउँछ, तब साधक हाँस्दै ब्युँझन्छ—"अहो! म त कहिल्यै बाँधिएकै थिइनँ, म त सधैं आफ्नै सच्चिदानन्द ओछ्यानमा शान्त थिएँ!"
३. 'सुखैकरूपाय शान्ताय तेजसे'
आत्मा कस्तो छ?
- सुखैकरूप: जसको स्वरूप नै केवल आनन्द हो। त्यहाँ दुःखको रत्तीभर पनि प्रवेश छैन।
- शान्त: जहाँ कुनै तरङ्ग वा हलचल छैन।
- तेजस्: जुन सूर्य, चन्द्रमा र बिजुलीको पनि प्रकाशक महाप्रकाश हो।
यही आत्मप्रकाशलाई प्रणाम गर्दै अष्टावक्रले यस ऐतिहासिक अध्यायको उद्घाटन गर्नुभएको छ।
मनन सूत्र:
"ब्युँझिएपछि सपनाको दुःख हराउँछ, आत्मबोध भएपछि संसारको भ्रम मेटिन्छ; नमन छ त्यो शान्त आत्मज्योतिलाई, जो सधैं आफ्नै आनन्दमा चम्किरहन्छ।"