अध्याय 18 : शान्तिशतकम्

१. 'दृश्यभावमपश्यतः' — द्वैतको पूर्ण उन्मूलन

साधनाको जगतमा चार कुराको धेरै चर्चा हुन्छ:

1. विधि: "तिमीले यस्तो पूजा गर्नुपर्छ, यस्तो नियम मान्नुपर्छ।"
2. वैराग्य: "संसारका भोगहरूबाट मन हटाऊ।"
3. त्याग: "घर-बार र धन छोड।"
4. शम: "मनका वृत्तिहरूलाई शान्त गर।"

तर अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: यी चारवटै कुरा तबसम्म मात्र अर्थपूर्ण हुन्छन् जबसम्म तपाईं संसारलाई सत्य मान्नुहुन्छ (दृश्यभावम्)।

• यदि कसैले डोरीलाई सर्प देख्यो भने उसले लट्ठी खोज्छ, भाग्छ वा मन्त्र फुकछ।
• तर जब बत्ती बल्छ र डोरी देखिन्छ, तब लट्ठी, भाग्ने काम र मन्त्र सबै व्यर्थ भइहाल्छन्।
• त्यस्तै, ज्ञानी जब स्वयं 'शुद्धस्फुरणरूप' (विशुद्ध प्रकाश) बन्दछ, तब दृश्य संसार नै विलीन हुन्छ।

२. चारवटा परम 'क्व' (Where?)

• क्व विधिः: आकाशका लागि कुन सडक नियम लागु हुन्छ? कुनै हुँदैन। त्यस्तै मुक्त पुरुष नियमभन्दा पर छ।
• क्व च वैराग्यम्: जब संसारमा कुनै वस्तु सत्य नै छैन भने केबाट वैराग्य गर्ने?
• क्व त्यागः: जो आफ्नो छँदै थिएन, उसलाई त्यागेको घमण्ड किन गर्ने?
• क्व शमः: जब मन आत्मामै लीन भइसक्यो भने मनलाई जबर्जस्ती शान्त गर्ने अभ्यास कसले गर्ने?

३. साधकका लागि आध्यात्मिक उचाइ

• साधनहरूलाई साध्य नबनाउनुहोस्; साधना केवल आँखा खोल्नका लागि हो।
• त्याग र वैराग्यको अहंकार पालेर नबस्नुहोस्; आफ्नो शुद्ध चैतन्य स्वरूपलाई चिन्नुहोस्।
• जब तपाईं आफ्नै प्रकाशमा जाग्नुहुन्छ, तब सबै बन्धन र नियमहरू स्वतः हराउँछन्।

मनन सूत्र:
"म कुनै नियम वा त्यागको दायरामा बाँधिएको सानो जीव होइन; म त स्वयं-प्रकाश चैतन्य हुँ जसमा कुनै पनि द्वैत छैन।"