अध्याय 18 : शान्तिशतकम्

१. अनन्तरूपेण स्फुरतः: आत्म-विस्तारको बोध

साधारण मानिस आफूलाई पाँच फिटको शरीरमा सीमित ठान्दछ:

• त्यसैले ऊ बाहिर देखिने प्रकृति (संसार) लाई आफूभन्दा भिन्न देख्छ।
• भिन्न देखेपछि राग र द्वेष सुरु हुन्छ— "यो मलाई मन पर्छ (हर्ष), यो मन पर्दैन (विषाद)।"
• तर आत्मज्ञानी 'अनन्तरूपेण स्फुरतः' हुन्छ:
  • सूर्य, चन्द्र, तारा, हावा, पानी, रुख, र सबै प्राणीहरूमा ऊ आफ्नै चेतनाको स्फुरण (चमक) देख्छ।
  • उसले प्रकृतिलाई आफूभन्दा छुट्टै वस्तु मान्दैन; उसलाई थाहा छ कि तरङ्गहरू समुद्रभन्दा भिन्न नभए जस्तै सम्पूर्ण सृष्टि आत्मचैतन्यकै नृत्य हो।

२. बन्ध, मोक्ष, हर्ष र विषादको अन्त्य

जब अद्वैत सिद्ध हुन्छ, तब सबै द्वन्द्वहरू एकैसाथ मेटिन्छन्:

1. क्व बन्धः क्व च वा मोक्षः: बन्धन कसलाई हुन्छ? जो अर्काको नियन्त्रणमा छ। जब सर्वत्र म नै म छु भने मलाई बाँध्ने अर्को को छ? र जब बन्धन नै छैन भने मोक्षको कुरा कहाँबाट आयो?
2. क्व हर्षः क्व विषादता: हर्ष कसलाई हुन्छ? आफूलाई मन पर्ने अर्को वस्तु पाउँदा। विषाद कसलाई हुन्छ? आफूले माया गरेको वस्तु गुम्दा। जब सारा संसार म नै हुँ भने के पाउने र के गुमाउने?

३. साधकका लागि समताको दृष्टि

• आफ्नो पहिचानलाई सानो शरीरबाट उठाएर अनन्त चेतनामा फैलाउनुहोस्।
• अरूलाई 'परम शत्रु' वा 'मित्र' नदेखी आफ्नै आत्माको प्रतिबिम्बका रूपमा हेर्नुहोस्।
• हर्ष र विषादका सानातिना मानसिक छालहरू आउँदा आफ्नो अनन्त आकाश-स्वरूपलाई सम्झनुहोस्।

मनन सूत्र:
"म अनन्त रूपमा चम्किरहेको अद्वितीय परमात्मा हुँ; जहाँ मबाहेक दोस्रो कोही छैन, त्यहाँ बन्धन र शोकको कुनै ठाउँ छैन।"