अध्याय 18 : शान्तिशतकम्

१. 'बुद्धिपर्यन्तसंसारे मायामात्रं विवर्तते'

वेदान्तमा 'विवर्त' को गहिरो अर्थ छ:

• विवर्त भनेको वास्तविक रूपमा नबदलिईकन केवल भ्रमवश अर्कै देखिनु हो— जस्तै डोरी सर्प जस्तो देखिनु, वा सुन गहना जस्तो देखिनु।
• हाम्रो भौतिक शरीर मात्र होइन, हाम्रो मन र बुद्धि समेत प्रकृतिकै मायाको खेल हो (बुद्धिपर्यन्तसंसारे)।
• जबसम्म मानिसले बुद्धिका विचारहरूलाई 'मेरो' ठान्दछ, तबसम्म ऊ मायाको भँवरमा घुमिरहन्छ।
• ज्ञानीले जान्दछ: बुद्धि पनि दृश्य हो, संसार पनि दृश्य हो; म त केवल यी सबैलाई प्रकाशित गर्ने असङ्ग चैतन्य हुँ।

२. तीन परम मुक्ति-अवस्था: निर्मम, निरहंकार, निष्काम

ज्ञानीको आन्तरिक सौन्दर्य यी तीन शब्दमा छ:

1. निर्ममः (Free from 'Mine'): कुनै घर, धन, परिवार वा वस्तुमा उसको 'मेरो' भन्ने स्वामित्वको ग्रन्थी हुँदैन। ऊ सबैलाई परमात्माको सम्पत्ति सम्झन्छ।
2. निरहंकारः (Free from 'I'): म कर्ता हुँ, म विशेष हुँ भन्ने अहंकार सकिएको हुन्छ।
3. निष्कामः (Free from Desire): जब 'म' र 'मेरो' नै छैन भने कामना कसका लागि उठ्ने?
   यस्तो महापुरुष जहाँ बस्छ, त्यो स्थान तीर्थ बन्दछ; ऊ 'शोभते बुधः'— परमानन्दमा चम्किरहन्छ।

३. दैनिक जीवनमा ममता र अहंकार त्याग्ने सूत्र

• 'यो मेरो हो' भन्नुको साटो 'यो मलाई केही समयका लागि सम्हाल्न दिइएको उपहार हो' भन्ने भाव राख्नुहोस्।
• आफ्नो अहंकारलाई अरूसँग तुलना गरेर फुलाउने बानी त्याग्नुहोस्।
• कामनाको अन्त्य नै स्वतन्त्रताको प्रारम्भ हो भन्ने बुझेर सन्तोषमा बाँच्न सिक्नुहोस्।

मनन सूत्र:
"न म केही हुँ, न मेरो केही छ; सबै मायाको क्षणिक खेल हो, म त केवल यी सबैभन्दा पर रहेको नित्य साक्षी ब्रह्म हुँ।"