अध्याय 18 : शान्तिशतकम्
शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)
अक्षयं गतसन्तापमात्मानं पश्यतो मुनेः। क्व विद्या क्व च वा विश्वं क्व देहोऽहं ममेति वा॥ ७४॥
नेपाली भावार्थ
अविनाशी र सम्पूर्ण सन्तापहरूबाट सर्वथा मुक्त आफ्नै आत्मस्वरूपलाई प्रत्यक्ष साक्षात्कार गर्ने ज्ञानी मुनिका लागि— कहाँ छ विद्या (ज्ञानको अहंकार)? कहाँ छ यो संसार (विश्व)? कहाँ छ यो भौतिक शरीर? र कहाँ छ 'म' र 'मेरो' भन्ने भ्रम?
“For the silent sage who beholds the Self as imperishable and free from all sorrow—where is learning (vidya)? Where is the universe? Where is the physical body? And where is the notion of 'I' and 'mine'?”
जसले आफ्नो अविनाशी र आनन्दमय आत्मालाई चिनिसक्यो, उसका लागि सांसारिक ज्ञान, शरीर, विश्व र 'म-मेरो' को कुनै अस्तित्व नै बाँकी रहँदैन। ती सबै घाम उदाएपछि शीतका थोपा हराए झैं स्वतः विलीन हुन्छन्।
१. 'अक्षयं गतसन्तापम्' — आत्माको अमर पद
संसारका सबै वस्तुहरू क्षयशील छन्:
- शरीर बुढो हुन्छ र मर्छ।
- धन सकिन्छ, सम्बन्ध टुट्छ।
- त्यसैले संसारमा सन्ताप (त्रिताप: आधिभौतिक, आधिदैविक, आध्यात्मिक) अनिवार्य छ।
तर आत्मा 'अक्षयम्' छ— यसलाई आगोले डढाउन सक्दैन, पानीले भिजाउन सक्दैन, समयले नाश गर्न सक्दैन।
र यो 'गतसन्तापम्' छ— यहाँ कुनै दुःख, शोक वा पश्चात्तापको छाया पनि पर्न सक्दैन।
जब मुनिले यो आत्मालाई आफ्नो स्वरूपका रूपमा प्रत्यक्ष देख्छ, तब उसका सारा भ्रमहरू एकै चिम्टीमा खरानी हुन्छन्।
२. 'क्व विद्या क्व च वा विश्वम्'
ज्ञानीका लागि विद्या (knowledge) पनि किन समाप्त हुन्छ?
- किनकि विद्या तबसम्म चाहिन्छ जबसम्म अविद्या (अज्ञान) छ।
- रोग निको भएपछि औषधी खान छोडिन्छ।
- जब सत्यको प्रत्यक्ष दर्शन भयो, तब किताबका सिद्धान्त वा दार्शनिक ज्ञानको कुनै उपयोग रहँदैन।
- त्यसपछि न विश्व रहन्छ, न शरीर, न त 'म' र 'मेरो' को संकीर्ण कारागार नै बाँकी रहन्छ।
३. साधकका लागि मनन
- आफ्नो अविनाशी स्वरूपलाई दैनिक स्मरण गर्नुहोस्।
- शरीरका रोग र बाहिरी समस्याहरूलाई अस्थायी पाहुना ठानेर हेर्नुहोस्।
- जब तपाईं आफूलाई देहभन्दा परको अक्षय आत्मा जान्नुहुन्छ, तब कुनै पनि सांसारिक पीडाले तपाईंलाई छुन सक्दैन।
मनन सूत्र:
"म कहिल्यै नाश नहुने, कहिल्यै दुःखी नहुने अक्षय आत्मा हुँ; जहाँ म र मेरो नै छैन, त्यहाँ सन्तापको कुनै नामनिसान छैन।"