अध्याय 18 : शान्तिशतकम्
शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)
निरोधादीनि कर्माणि जहाति जडधीर्यदि। मनोरथान्प्रलापांश्च कर्तुमाप्नोति तत्क्षणात्॥ ७५॥
नेपाली भावार्थ
यदि कुनै अपरिपक्व जडबुद्धि मानिसले 'अष्टावक्रले ध्यान गर्नुपर्दैन भन्नुभयो' भनेर ध्यान र मनको निरोध जस्ता साधनाहरू छोडिदिन्छ भने, ऊ तुरुन्तै त्यसै क्षणदेखि मनका रङ्गीन दिवास्वप्न (मनोरथ) र व्यर्थका बकबक (प्रलाप) मा फस्न पुग्छ।
“If a dull-witted person prematurely abandons spiritual practices such as mental restraint, he immediately falls into idle daydreams, endless cravings, and useless babbling at that very moment.”
अष्टावक्रको ज्ञान पाकेर झरेका फलहरूका लागि हो, काँचै टिप्नका लागि होइन। यदि मनमा वासना बाँकी छँदै कसैले साधना छाड्यो भने, ऊ ज्ञानी होइन, अल्छी र स्वच्छन्द भएर झन् ठूलो पतनमा फस्छ।
१. अपरिपक्व साधकका लागि गम्भीर चेतावनी
यो श्लोक अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा ठूलो 'सुरक्षा पर्खाल' (safety guard) हो:
- अष्टावक्रले अघिल्ला श्लोकहरूमा भन्नुभयो— "ज्ञानीलाई कुनै निरोध, समाधि वा साधना चाहिँदैन।"
- यो सुनेर कुनै मन्दबुद्धि (जडधीः) ले सोच्न सक्छ— "अहा! अब त ध्यान पनि गर्नु परेन, मन्त्र पनि जप्नु परेन, जे मन लाग्छ त्यही गर्छु!"
- तर अष्टावक्र तत्कालै सावधान गराउनुहुन्छ:
- यदि मन शुद्ध नभईकन साधना छाडियो भने के हुन्छ?
- मानिस आत्मज्ञानमा पुग्दैन; ऊ 'मनोरथान्' (वासनाका सपनाहरू) र 'प्रलापान्' (व्यर्थका गफ र बकबक) मा भासिन्छ।
२. साधनाको त्याग: अधिकारको प्रश्न
- जब बालकले खेलौना छाड्छ, ऊ ठूलो भइसकेको हुन्छ।
- तर यदि बालकबाट जबर्जस्ती खेलौना खोसिदियो भने ऊ रुन्छ र चकचक गर्छ।
- त्यस्तै, ज्ञानीको साधना आफैं छुट्छ (जस्तै पाकेको आँप रूखबाट आफैं झर्छ)।
- तर अज्ञानीले घमण्ड गरेर साधना छोड्यो भने ऊ न संसारी रहन्छ, न साधु— ऊ केवल मनोरोगी र स्वच्छन्द बन्दछ।
३. साधकका लागि व्यावहारिक अनुशासन
- जबसम्म मनमा काम, क्रोध, लोभ र विक्षेप छन्, तबसम्म ध्यान र साधनाको अनुशासनलाई त्याग्ने भूल नगर्नुहोस्।
- अद्वैतको दर्शनलाई आफ्नो अल्छीपन र कमजोरी लुकाउने बहाना नबनाउनुहोस्।
- साधना गर्दागर्दै जब भित्री विवेक पूर्ण रूपमा जाग्छ, तब साधनाको बन्धन आफैं शान्त हुनेछ।
मनन सूत्र:
"साधना छोड्ने हठ अज्ञान हो, साधनाको सीमा कटेर स्वरूपमा विश्राम पाउनु मात्र ज्ञान हो।"