अध्याय 18 : शान्तिशतकम्

१. 'भ्रमभूतमिदं सर्वम्' — भ्रमको यथार्थ बोध

हामी किन दुःखी छौं? किनकि हामीले भ्रमलाई सत्य मानेका छौं:

• मृगतृष्णाको पानी देखेर प्यासी मृग मरुभूमिमा दौडिन्छ र मर्न पुग्छ।
• डोरीमा सर्प देखेर मानिसको मुटुको धड्कन बढ्छ र डरले काम्छ।
• तर जब बत्ती बालेर हेरिन्छ, तब थाहा हुन्छ— "अरे! यहाँ त सर्प छँदै थिएन!"
• अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: त्यस्तै यो जन्म, मृत्यु, सुख, दुःख र संसार 'भ्रमभूतम्' हो।
• जब ज्ञानीलाई 'किञ्चिन्नास्ति' (ब्रह्मबाहेक यहाँ केही पनि छुट्टै छैन) भन्ने दृढ निश्चय हुन्छ, तब सारा डर र दुःखको कारण नै मेटिन्छ।

२. 'अलक्ष्यस्फुरणः शुद्धः' — आत्माको दिव्य प्रकाश

आत्मा कस्तो छ?

• अलक्ष्य: यसलाई आँखाले देख्न सकिँदैन, कानले सुन्न सकिँदैन, र बुद्धिले कुनै वस्तु जस्तै लक्ष्य (object) बनाउन सकिँदैन।
• स्फुरणः: तर यो कुनै अन्धकार वा शून्यता होइन; यो त प्रतिक्षण स्वयं-प्रकाशित (self-luminous) भइरहने चैतन्य हो।
• ज्ञानी यस्तो शुद्ध स्वरूपमा स्थित भएर 'स्वभावेनैव शाम्यति'— कुनै ध्यानको प्रयास नगरीकन आफ्नै स्वाभाविक शान्तिको महासागरमा विश्राम गर्दछ।

३. दैनिक जीवनमा निश्चयी बन्ने कला

• संसारका समस्याहरूलाई सत्य मानेर तिनमा नअल्झिनुहोस्; ती केवल सपनाका तरङ्ग हुन्।
• शान्ति खोज्न बाहिर नजानुहोस्; शान्ति त तपाईंको आफ्नै स्वाभाविक स्वरूप (स्वभाव) हो।
• केवल भ्रमलाई भ्रम भनेर चिन्नुहोस्, बाँकी काम सत्यले आफैं गरिदिनेछ।

मनन सूत्र:
"संसार भ्रम हो, आत्मा सत्य हो; यो निश्चय हुनासाथ मेरो मन कुनै प्रयासबिना आफ्नै अखण्ड शान्तिमा लीन हुन्छ।"