अध्याय 18 : शान्तिशतकम्

१. 'नाममात्रविजृम्भितम्' — छान्दोग्य उपनिषद्को गूँज

यो श्लोक छान्दोग्य उपनिषद्को प्रसिद्ध महावाक्यसँग मेल खान्छ: "वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम्"।

• माटोबाट अनेकौं आकार बन्छन्— घैंटो, हाँडी, दियो।
• हामी ती सबैलाई अलग-अलग नाम दिन्छौं। तर यदि माटो निकालिदिने हो भने भाँडाको कुनै अलग अस्तित्व हुँदैन; ती केवल 'नाममात्र' हुन्।
• त्यस्तै, यो विशाल ब्रह्माण्ड— महत्तत्व, पञ्चमहाभूत, आकाश, तारा, शरीर— केवल एउटै परब्रह्ममा मनले दिएको नामहरूको विस्तार मात्र हो (नाममात्रविजृम्भितम्)।

२. शुद्धबोधका लागि कुनै कर्तव्य बाँकी छैन

अष्टावक्र सोध्नुहुन्छ: 'किं कृत्यमवशिष्यते'?

• कर्तव्य कसका लागि हुन्छ? जो आफूलाई अपूर्ण ठान्छ, उसले केही गर्नुपर्छ।
• जसले यो संसारलाई सत्य ठान्छ, उसले केही जोड्न वा घटाउनुपर्छ।
• तर जसले जान्यो कि संसार केवल शब्दको जालो हो, र म त स्वयं शुद्ध बोध (Pure Awareness) हुँ—
• उसको लागि न कुनै धर्म बाँकी रहन्छ, न कुनै कर्म, न कुनै अधुरो साधना।
• ऊ पूर्णताको महासागरमा विश्राम गर्दछ।

३. दैनिक जीवनमा नाम-रूपबाट मुक्ति

• संसारका लेबलहरू (नाम र पदवी) लाई धेरै गम्भीरतापूर्वक नलिनुहोस्।
• मानिसहरूले दिएको प्रशंसा वा गाली केवल 'शब्द' हुन्; तिनीहरूले तपाईंको आत्मतत्वलाई छुन सक्दैनन्।
• आफ्ना कर्तव्यहरू सम्पन्न गर्नुहोस्, तर भित्र 'म त केवल शुद्ध बोध हुँ' भन्ने अद्वैत शान्तिमा अडिग रहनुहोस्।

मनन सूत्र:
"संसार केवल नाम र रूपको सपना हो; म त ती सबै नामहरूभन्दा पर रहेको विशुद्ध, अद्वैत र निष्काम बोधस्वरूप आत्मा हुँ।"