अध्याय 18 : शान्तिशतकम्

१. 'बहुनात्र किमुक्तेन' — शब्दहरूको सीमा

अष्टावक्र यहाँ भन्नुहुन्छ: "धेरै शब्दहरूको खर्च गरेर के फाइदा? सत्य त अत्यन्त सरल र प्रत्यक्ष छ।"

• जब कसैलाई पानीको स्वाद थाहा हुन्छ, उसलाई पानीको रासायनिक सूत्र वा किताब पढाइरहनु पर्दैन।
• जो 'ज्ञाततत्त्वः' छ, जसले आत्मालाई प्रत्यक्ष चिनिसक्यो, उसको जीवनको सार एउटै वाक्यमा समेट्न सकिन्छ:
  • उसलाई अब केही पाउनु छैन।
  • उसको खोजी सधैंका लागि टुङ्गिएको छ।

२. भोग र मोक्ष दुवैको आकांक्षाबाट मुक्ति

मानिसहरू दुई दलमा बाँडिएका छन्:

1. संसारी दल: जो संसारका 'भोग' (धन, पद, वासना) को पछाडि दौडिन्छ।
2. धार्मिक वा साधक दल: जो संसार त्यागेर 'मोक्ष' वा स्वर्गको पछाडि दौडिन्छ।

तर दुवैमा 'आकांक्षा' (Desire) छ।
अष्टावक्रको महापुरुष 'भोगमोक्षनिराकाङ्क्षी' छ:

• ऊ भोगको पछि पनि दौडिँदैन, किनकि ऊ जानता छ कि भोग अनित्य हो।
• ऊ मोक्षको पछि पनि दौडिँदैन, किनकि उसले आफूलाई नित्यमुक्त परमात्मा देखिसकेको छ।
• यसरी दुवै प्रकारका तृष्णा मेटिएपछि ऊ 'सदा सर्वत्र नीरसः' हुन्छ— सांसारिक मोहको कुनै पनि विषले उसलाई आकर्षित गर्न सक्दैन।

३. साधकका लागि अन्तिम सन्देश

• शब्द र दर्शनको पाण्डित्यमा नअल्झिनुहोस्; अनुभवमा जोड दिनुहोस्।
• मोक्षलाई भविष्यको कुनै पुरस्कार नठान्नुहोस्; अहिले नै आफ्ना सबै इच्छाहरू बिसाउनुहोस्।
• जब चाहनाको अन्त्य हुन्छ, तब जीवनमा अनन्त परमानन्द स्वतः छाउँछ।

मनन सूत्र:
"न मलाई संसारको भोग चाहिएको छ, न मोक्षको चिन्ता; म त अनादिकालदेखि नित्य तृप्त र मुक्त परब्रह्म हुँ।"