अध्याय 18 : शान्तिशतकम्

१. 'अर्थसंन्यासी' — संन्यासको वास्तविक परिभाषा

संस्कृतमा 'अर्थ' का धेरै अर्थ हुन्छन्— धन, स्वार्थ, प्रयोजन वा हेतु।

• साधारण संन्यासीले केवल धन (अर्थ) त्याग्छ तर मनको अहंकार त्याग्दैन।
• तर अष्टावक्र जसलाई 'अर्थसंन्यासी' भन्नुहुन्छ, उसले आफ्ना सबै व्यक्तिगत योजना, उद्देश्य र 'मलाई यो चाहिन्छ' भन्ने भित्री स्वार्थको जरा नै त्यागिदिएको हुन्छ।
• जसको कुनै व्यक्तिगत स्वार्थ छैन, ऊ सम्पूर्ण जगतको मालिक बन्दछ; त्यसैले अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: 'स जयति'— ऊ सदा विजयी छ!

२. 'अकृत्रिमोऽनवच्छिन्ने समाधिः' — सहज समाधिको रहस्य

हठयोग वा राजयोगमा समाधि भनेको आँखा चिम्लेर, सास रोकेर, कसरत गरेर केही बेरका लागि मनलाई अचेत बनाउनु हो। त्यो समाधि कृत्रिम हुन्छ, किनकि आँखा खोल्नासाथ मन फेरि भड्किन्छ।
तर ज्ञानीको समाधि:

• अकृत्रिमः: कुनै प्रयास, व्यायाम वा नियन्त्रणबिनाको स्वाभाविक स्थिति हो।
• अनवच्छिन्ने: देश, काल वा वस्तुको सीमाले नबाँधिएको अनन्त ब्रह्ममा अखण्ड रूपमा रहन्छ।
• ऊ काम गर्दा, बोल्दा, हाँस्दा वा सुत्दा पनि आफ्नो स्वरूपबाट एक सेकेन्ड पनि अलग हुँदैन। यसैलाई महर्षि रमण र अष्टावक्रले 'सहज समाधि' भन्नुभएको छ।

३. साधकका लागि मनन

• समाधिलाई कुनै क्षणिक अनुभव नबनाउनुहोस्; आफ्नो स्वरूपमै सदा रहनु नै समाधि हो।
• कर्म गर्दा स्वार्थको ग्रन्थी फुकाल्नुहोस्; जब स्वार्थ सकिन्छ तब मन स्वतः आनन्दको विग्रह बन्दछ।
• आफ्नो भित्री पूर्णतालाई चिन्नुहोस् र जीवनको प्रत्येक क्षणलाई सहज समाधिको रूपमा बाँच्नुहोस्।

मनन सूत्र:
"मेरो समाधि सुरु हुने र अन्त्य हुने कुनै अभ्यास होइन; मेरो अखण्ड हुनुपन नै निरन्तर चलिरहेको सहज समाधि हो।"