अध्याय 18 : शान्तिशतकम्

१. 'आकाशस्येव धीरस्य' — आकाश-तत्वको गहिराइ

अष्टावक्र यहाँ ज्ञानीको स्वरूपलाई आकाशसँग तुलना गर्नुहुन्छ:

• आकाशमा बादल आउँछन्, वर्षा हुन्छ, चट्याङ पर्छ, धुलो उड्छ। तर के आकाश भिझ्छ? के आकाश फोहोर हुन्छ? कहिल्यै हुँदैन।
• बादल गएपछि आकाश जस्तो थियो त्यस्तै कञ्चन रहन्छ।
• ज्ञानी पनि आकाश जस्तै हो— उसको अगाडि संसारका दृश्यहरू आउँछन् र जान्छन्, तर उसको आत्मा सदा निर्लेप रहन्छ।

२. चारवटा 'क्व' (कहाँ छ?) को आध्यात्मिक क्रान्ति

यस श्लोकमा अष्टावक्रले चारवटा गम्भीर प्रश्न उठाउनुभएको छ, जसको उत्तर एउटै हो— 'कतै छैन':

1. क्व संसारः: संसार कहाँ छ? जब अज्ञान थियो तब संसार देखियो; बोध भएपछि संसार ब्रह्म नै देखियो।
2. क्व चाभासः: भ्रम कहाँ छ? जब बत्ती बल्यो तब डोरीमा सर्पको आभास नै मेटियो।
3. क्व साध्यम्: लक्ष्य कहाँ छ? जब म पहिल्यै मुक्त ब्रह्म हुँ भने मैले के पाउन बाँकी छ?
4. क्व च साधनम्: अनि साधना कहाँ छ? जब म आफैं लक्ष्य हुँ भने लक्ष्यसम्म पुग्ने बाटो किन चाहियो?

३. साधकका लागि अन्तिम सत्यको स्पर्श

• आफ्नो मनका सबै जटिल दार्शनिक प्रश्नहरूलाई आकाशको विशालतामा छोडिदिनुहोस्।
• साधनालाई बोझ नबनाउनुहोस्; साधना केवल तपाईंको वास्तविक आकाश-स्वरूप सम्झाउने ऐना मात्र हो।
• जब तपाईंले आफूलाई निर्विकल्प आकाश देख्नुहुन्छ, तब सारा समस्याहरू तुरुन्तै हराउँछन्।

मनन सूत्र:
"म आकाश हुँ; आकाशमा संसार बन्दैन, न त आकाशलाई कुनै साधना चाहिन्छ। म त नित्य, शुद्ध, बुद्ध र पूर्ण ब्रह्म हुँ।"