अध्याय 18 : शान्तिशतकम्
शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)
स एव धन्य आत्मज्ञः सर्वभावेषु यः समः। पश्यञ्छृण्वन्स्पृशञ्जिघ्रन्नश्नन्निस्तर्षमानसः॥ ६५॥
नेपाली भावार्थ
त्यो आत्मज्ञानी पुरुष नै संसारमा साँचो अर्थमा धन्य र सौभाग्यशाली हो, जो सम्पूर्ण परिस्थितिहरूमा सधैं समभावमा स्थित रहन्छ; र आँखाले हेर्दै, कानले सुन्दै, स्पर्श गर्दै, सुँघ्दै र खाँदै पनि जसको मन कुनै पनि प्रकारको तृष्णा वा लोभबाट सर्वथा मुक्त रहन्छ।
“Blessed indeed is that knower of the Self who remains equanimous in all circumstances; who, while seeing, hearing, touching, smelling, and eating, possesses a mind utterly devoid of craving and thirst.”
संसारका इन्द्रिय भोगहरू आफैंमा बन्धन होइनन्; भोगप्रतिको भित्री तिर्खा (तृष्णा) नै बन्धन हो। जो खान्छ, सुन्छ र हेर्छ तर मनमा तृष्णाको आगो छैन, ऊ नै संसारको सबैभन्दा धन्य महापुरुष हो।
१. 'निस्तर्षमानसः' — तृष्णारहित मनको महिमा
संस्कृतमा 'तर्ष' को अर्थ तिर्खा वा तृष्णा हो।
- सांसारिक मानिस जति खान्छ, जति धन जोड्छ, उसको तिर्खा झन्-झन् बढ्दै जान्छ।
- नुनिलो पानी खाए जस्तै, सांसारिक भोगले मानिसको तिर्खा कहिल्यै मेटिँदैन।
- तर आत्मज्ञानी 'निस्तर्षमानसः' हुन्छ— उसको मनको तिर्खा सधैंका लागि मेटिइसकेको हुन्छ।
- किन? किनकि उसले आफ्नै भित्र परमानन्दको अनन्त अमृत-कुण्ड फेला पारिसकेको छ।
२. 'सर्वभावेषु यः समः' — समताको शिखर
ज्ञानीको समता कस्तो हुन्छ?
- सुख आउँदा पनि उही, दुःख आउँदा पनि उही।
- सम्मान मिल्दा पनि उही, अपमान हुँदा पनि उही।
- मिठो भोजन पाउँदा पनि उही, रुखोसुखो पाउँदा पनि उही।
- ऊ इन्द्रियहरूलाई जबर्जस्ती थुनेर बस्दैन; आँखाले हेर्छ, कानले सुन्छ, हातले छुन्छ। तर उसलाई कुनै कुराले लोभ्याउन वा विचलित पार्न सक्दैन।
३. दैनिक जीवनमा समताको पाठ
- जीवनमा तृष्णाको दौडधुपलाई घटाउनुहोस्; जति तृष्णा कम हुन्छ, उति शान्ति बढ्छ।
- अनुकूल र प्रतिकूल दुवै परिस्थितिमा आफ्नो भित्री सन्तुलन नगुमाउनुहोस्।
- सामान्य खानपिन र कामकाज गर्दा पनि आफ्नो मनलाई हल्का र तृष्णारहित राख्न सिक्नुहोस्।
मनन सूत्र:
"बाहिरका विषयहरूले मलाई तृप्त गर्न सक्दैनन्; म त आफ्नै पूर्णतामा तृप्त भएको, तृष्णारहित र धन्य आत्मस्वरूप हुँ।"