अध्याय 18 : शान्तिशतकम्

१. 'सर्वारम्भेषु निष्कामः' — कर्मको शुद्ध मुहान

हाम्रो दुःखको कारण कर्म होइन, कर्मको पछाडि लुकेको सकाम वासना हो:

• मानिसले कुनै काम सुरु गर्नुअगाडि नै हजारौं सपना बुन्छ— "यसबाट मलाई धन मिलोस्, मान मिलोस्, प्रशंसा मिलोस्।"
• जब त्यो फल मिल्दैन, तब ऊ निराश र दुःखी हुन्छ।
• तर आत्मज्ञानी मुनि 'सर्वारम्भेषु निष्कामः' हुन्छ:
  • उसले जे काम गर्छ, प्रकृतिको नियम वा कर्तव्यका रूपमा गर्छ।
  • उसको कुनै व्यक्तिगत तृष्णा हुँदैन।

२. 'बालवत् मुनिः' — बालक र मुनिको अभूतपूर्व सङ्गम

अष्टावक्रले यहाँ दुईवटा विपरीत झैं लाग्ने शब्द जोड्नुभएको छ: 'बालवत्' (बालक जस्तै) र 'मुनिः' (मौन ज्ञानी)।

• बालक अज्ञानी हुन्छ तर निश्छल हुन्छ।
• साधारण पण्डित ज्ञानी हुन खोज्छ तर जटिल र कपटी हुन्छ।
• तर साँचो आत्मज्ञानीमा बालकको निर्दोष सरलता र मुनिको परम ज्ञान दुवै एकसाथ प्रकट हुन्छन्।
• बालकले बालुवाको घर बनाउँछ र फेरि भत्काएर हाँस्दै हिंड्छ; ज्ञानीले पनि संसारका ठूला साम्राज्य बनाउँछ वा भत्काउँछ, तर मनमा कुनै दाग नबोकी बालक झैं हाँसिरहन्छ।

३. 'न लेपस्तस्य शुद्धस्य' — कमलको पात जस्तै

जसरी पानीमा हुर्केको कमलको पातमा पानीको एक थोपा पनि टाँसिँदैन, त्यसैगरी:

• ज्ञानीका हातगोडाले हजारौं काम गर्छन्— खान्छ, हिंड्छ, बोल्छ, समाज चलाउँछ।
• तर उसको भित्री आत्मा सधैं 'शुद्ध' रहन्छ।
• न उसलाई पापले डस्छ, न पुण्यको घमण्डले फुलाउँछ।

मनन सूत्र:
"कर्म हातले भइरहेको छ, तर मेरो आत्मा कमलको पात झैं निर्लेप छ; म कुनै कर्मको फल भोग्ने बन्दी होइन, म त अनन्त मुक्त आकाश हुँ।"