अध्याय 18 : शान्तिशतकम्
शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)
भावनाऽभावनासक्ता दृष्टिर्मूढस्य सर्वदा। भाव्यभावनया सा तु स्वस्थस्यादृष्टिरूपिणी॥ ६३॥
नेपाली भावार्थ
अज्ञानीको दृष्टि सधैं केही 'हुनु' (संसार वा ईश्वरको कल्पना) वा 'नहुनु' (शून्यता वा अभावको कल्पना) मै आसक्त भइरहन्छ। तर आफ्नै आत्मस्वरूपमा स्थित ज्ञानीको दृष्टि भने परम सत्य (ब्रह्म) को साक्षात्कार हुनाले सम्पूर्ण द्वैतवादी कल्पनाहरूबाट मुक्त भएर 'अदृष्टि' (विशुद्ध मौन साक्षी) रूपमा परिणत हुन्छ।
“The vision of the ignorant is always entangled in either positive contemplation or negative denial; but for the sage established in the Self, that very vision, through contemplation of the one Reality worthy of being known, becomes transcended into non-seeing (pure silent awareness).”
अज्ञानीको आँखाले सधैं कुनै न कुनै द्वैत (राम्रो वा नराम्रो, छ वा छैन) खोजिरहन्छ। तर ज्ञानीले जब आफ्नै शुद्ध आत्मालाई देख्छ, तब उसका सबै सांसारिक दृष्टिकोणहरू पग्लेर एकरस महामौन बन्दछन्।
१. भावना र अभावनाको द्वन्द्व
अज्ञानी मनको स्वभाव नै कुनै न कुनै विचारमा अड्किनु हो:
- भावना (Positive Thinking/Attachment): "यो राम्रो छ, यो भगवान् हुन्, यो मेरो ध्यानको लक्ष्य हो।"
- अभावना (Negative Thinking/Aversion): "यो नराम्रो हो, यो संसार होइन, म यसलाई त्याग्छु, सबै शून्य हो।"
- अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: दुवै अवस्थामा मनले केही न केही समातिरहेको छ (भावनाऽभावनासक्ता)। चाहे तपाईं डोरी समात्नुहोस् वा सुनको सिक्री, बाँधिनु त बाँधिनु नै हो।
२. 'स्वस्थस्यादृष्टिरूपिणी' — दृष्टिको पराकाष्ठा
ज्ञानीलाई यहाँ 'स्वस्थः' भनिएको छ— 'स्वे तिष्ठति इति स्वस्थः' अर्थात् जो आफ्नै वास्तविक आत्मस्वरूपमा स्थित छ।
- ऊ जब ध्यान गर्न योग्य एकमात्र सत्य— परब्रह्म (भाव्यम्) मा लीन हुन्छ, तब उसको बाहिरी द्वैत हेर्ने दृष्टि नै समाप्त हुन्छ।
- यसैलाई 'अदृष्टिरूपिणी' भनिएको छ:
- यसको अर्थ अन्धो हुनु होइन; यसको अर्थ हो दृश्यलाई सत्य मानेर हेर्ने भ्रमको अन्त्य हुनु।
- जब ऐना स्वयं प्रकाश बन्छ, तब ऐनामा देखिने प्रतिबिम्बहरूको कुनै अलग अस्तित्व रहँदैन।
३. दैनिक जीवनमा सम्यक् दृष्टि
- सकारात्मक र नकारात्मक दुवै प्रकारका मानसिक आग्रहहरूबाट माथि उठ्नुहोस्।
- संसारलाई हेर्दा 'मलाई के फाइदा वा घाटा हुन्छ' भनेर स्वार्थी दृष्टिले नहेर्नुहोस्।
- आफ्नो भित्री साक्षी भावलाई स्मरण गर्नुहोस् जहाँ न केही बन्ने कल्पना छ, न केही मेटाउने।
मनन सूत्र:
"हुनु र नहुनु मनका चश्मा हुन्; म त ती सबै चश्माहरू फुकालेर आफ्नै विशुद्ध आत्मप्रकाशमा स्थित छु।"