अध्याय 17 : ज्ञानीस्वभावः

१. 'समदर्शी' को सर्वोच्च दृष्टि

भगवद्गीता (५.१८) मा भनिएको छ:

"विद्याविनयसम्पन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि। शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः॥"
(ज्ञानीहरूले विद्वान् ब्राह्मणमा, गाईमा, हात्तीमा, कुकुरमा र चाण्डालमा पनि एउटै आत्मा देख्छन्।)

अष्टावक्र यहाँ त्यही समदृष्टिलाई तीन प्रमुख ध्रुवहरूमा प्रस्ट पार्नुहुन्छ:

1. सुखे दुःखे: सुख आउँदा मात्तिने र दुःख आउँदा आत्तिने अज्ञानीको बानी हो। ज्ञानीका लागि सुख र दुःख दिन र रात जस्ता प्रकृतिका परिवर्तन मात्र हुन्।
2. नरे नार्याम्: सामान्य मानिसले पुरुष वा स्त्री देख्दा कामुकता, लिङ्गभेद वा सामाजिक भूमिका देख्छ। तर ज्ञानीले हाडछालाको लिङ्गभेदभन्दा पर दुवैभित्र एउटै अशरीरी ज्योति देख्छ।
3. संपत्सु विपत्सु: सुनको थालमा खान पाउनु सम्पत्ति हो र माटोको भाँडो पनि नहुनु विपत्ति हो; तर ज्ञानीका लागि दुवै माटोका विकार मात्र हुन्।

२. 'विशेषो नैव धीरस्य' — कुनै भेदभाव छैन

संसारको सम्पूर्ण राजनीति, समाजशास्त्र र द्वन्द्व 'विशेष' (Distinction/Discrimination) मा टिकेको छ—'म ठूलो, ऊ सानो; यो मेरो, ऊ पराई।'
तर धीर पुरुषका लागि कुनै 'विशेष' छैन। उसले सबैमा आफूलाई र आफूमा सबैलाई देख्छ।
त्यसैले उसको मनमा कसैप्रति ईर्ष्या हुँदैन, कसैप्रति घृणा हुँदैन र कसैसँग तुलना हुँदैन।

३. 'धीर' को वास्तविक अर्थ

संस्कृतमा 'धीर' शब्दको अर्थ धेरै गहिरो छ:
'धियं ईरयति इति धीरः' — जसले आफ्नो बुद्धिलाई आत्मज्योतिद्वारा सञ्चालित गर्दछ, र जसको बुद्धि संसारका कुनै पनि आँधीबेहरीमा डगमगाउँदैन, उही धीर हो।

मनन सूत्र:
"भेद मनको अज्ञान हो, समता आत्माको सत्य हो; जब सबैमा एउटै परमात्मा देखिन्छ, तब संसार नै आफ्नो घर बन्दछ।"