अध्याय 17 : ज्ञानीस्वभावः

१. मानवीय चेतनाका दुई महान् परीक्षाहरू: काम र मृत्यु

मनोविज्ञान र अध्यात्म दुवैले स्वीकार गर्छन् कि मानिसको अन्तःकरणमा दुईवटा सबैभन्दा शक्तिशाली शक्तिहरू छन्:

1. कामवासना (Eros / Desire): जसले मानिसलाई आकर्षणको जालोमा फसाएर बेहोस बनाइदिन्छ। ठूला-ठूला तपस्वीहरू पनि कामवासनाको अगाडि चिप्लिएका कथा पुराणमा पाइन्छन्।
2. मृत्यु (Thanatos / Fear of Death): जसले मानिसलाई थरथर काम्ने गरी भयभीत बनाउँछ।

सद्गुरु अष्टावक्र यहाँ मुक्तिको सबैभन्दा कडा अग्निपरीक्षा प्रस्तुत गर्नुहुन्छ:

• एकातिर अनुरागले भरिएकी कामुक सुन्दरी छे (सर्वोच्च सांसारिक आकर्षण)।
• अर्कोतिर काल (मृत्यु) दाँत देखाएर अगाडि उभिएको छ (सर्वोच्च सांसारिक त्रास)।

२. 'अविह्वलमनाः स्वस्थः' — अविचल आत्मा

ज्ञानी पुरुष यी दुवैको अगाडि किन विचलित हुँदैन?

• सुन्दरी स्त्री देख्दा: उसलाई न त कामवासनाको उत्तेजना हुन्छ, न त भाग्ने द्वेष नै। उसले स्त्रीको शरीरमा पनि हाडछाला र प्रकृतिको पञ्चभूत मात्र देख्छ, र त्यसभित्र चम्किरहेको आफ्नै आत्मचेतना देख्छ।
• मृत्यु देख्दा: उसलाई थाहा छ कि मृत्यु त केवल पञ्चभूतको शरीर भत्किनु मात्र हो; आत्मा त अजन्मा र अमर छ। जसरी मानिस पुरानो कोट फेर्दा डराउँदैन, त्यस्तै ज्ञानी शरीर छुट्दा रत्तीभर पनि डराउँदैन।

उसको मन 'अविह्वल' (पूर्ण स्थिर) रहन्छ।

३. 'महाशय' को वास्तविक कसौटी

जुन मानिस घरमा बसेर शान्त देखिन्छ तर प्रलोभन आउँदा बहकिन्छ वा सानो संकट आउँदा रुन थाल्छ, ऊ ज्ञानी होइन।
तर जो आकर्षण र त्रास दुवैको बीचमा पर्वत झैं अचल रहन्छ, अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: 'मुक्त एव महाशयः'—उही साँचो महापुरुष हो।

मनन सूत्र:
"प्रलोभनले नबहकिने, मृत्युले नडगमगाउने; जो सुख र काल दुवैको अगाडि अचल रहन्छ, उही साँचो मुक्त हो।"