अध्याय 17 : ज्ञानीस्वभावः
आत्मज्ञानीको स्वभाव
न निन्दति न च स्तौति न हृष्यति न कुप्यति। न ददाति न गृह्णाति मुक्तः सर्वत्र नीरसः॥ १३ ॥
नेपाली भावार्थ
त्यो जीवनमुक्त पुरुष न त कसैको निन्दा गर्दछ, न त कसैको प्रशंसा नै गर्छ; न अनुकूलतामा अहङ्कारले हर्षित हुन्छ, न प्रतिकूलतामा क्रोधित हुन्छ; न उसले 'मैले दिएँ' भनेर दिन्छ, न लोभले केही लिन्छ नै—ऊ संसारका सबै विषय-रसहरूबाट पूर्णतया अनासक्त र निर्लेप (नीरस) रहन्छ।
“He neither blames nor praises; he neither rejoices nor grows angry; he neither gives nor takes with egoic claim; the liberated one is everywhere detached and free from the flavor of worldly passion.”
निन्दा र प्रशंसा, हर्ष र क्रोध, दिनु र लिनु—यी सबै अहङ्कारका खेल हुन्। ज्ञानी यी सबै द्वन्द्वहरूबाट माथि उठेर यति तटस्थ हुन्छ कि संसारको कुनै पनि घटनाले उसको भित्री शान्ति भङ्ग गर्न सक्दैन।
१. तीन प्रमुख द्वन्द्वहरूको विसर्जन
अष्टावक्र यहाँ तीन जोडी मानसिक द्वन्द्वहरूको चर्चा गर्नुहुन्छ:
- निन्दा र स्तुति (Blame and Praise):
- संसारी मानिस कसैले प्रशंसा गर्दा खुसीले गद्गद हुन्छ र कसैले गाली गर्दा हप्तौंसम्म निदाउन सक्दैन।
- तर ज्ञानीलाई थाहा छ कि प्रशंसा र निन्दा केवल अरूको मुखको हावा मात्र हो। आत्मालाई न त गालीले मैलो बनाउन सक्छ, न त प्रशंसाले चम्काउन सक्छ!
- हर्ष र क्रोध (Elation and Anger):
- मन अनुकूल हुँदा नाच्ने र प्रतिकूल हुँदा जल्ने बानी नै अज्ञान हो। ज्ञानी दुवैमा अविचलित रहन्छ।
- दिनु र लिनु (Giving and Taking):
- साधारण मानिसले कसैलाई दान दियो भने उसको छाती फुल्छ—'मैले दान दिएँ।'
- तर ज्ञानीले हातले दिए पनि 'प्रकृतिले नै प्रकृतिको साधन दिएको हो' भन्ने बुझ्दछ।
२. 'नीरसः' को आध्यात्मिक अर्थ
संस्कृतमा 'नीरस' शब्दको यहाँ गहिरो अर्थ छ:
- सामान्य संसारमा 'नीरस' को अर्थ 'सुक्खा वा बेमज्जाको' मानिन्छ।
- तर वेदान्तमा यसको अर्थ हो: 'निर्गतः रसः यस्मात्'—जसको मनबाट सांसारिक विषयहरूको मोहक रस (Attachment/Infatuation) पूर्ण रूपले सुकिसकेको छ।
जसरी काँचो काठ पानीमा डुब्छ तर सुकेको सुकेको काठ पानीमाथि सहज तैरन्छ, त्यस्तै वासनाको रस नभएको ज्ञानी संसाररूपी नदीमाथि सहज तैरिरहन्छ।
३. समता नै योग हो
भगवद्गीता (२.४८) मा भनिएको छ: 'समत्वं योग उच्यते'।
जुन मानिस निन्दा र स्तुतिमा, लाभ र हानिमा, शत्रु र मित्रमा समान रहन सक्छ, उसैले जीवनको अन्तिम मुक्ति प्राप्त गर्दछ।
मनन सूत्र:
"प्रशंसाले फुल्नु छैन, निन्दाले गल्नु छैन; जब मन सबै द्वन्द्वबाट सम हुन्छ, तब जीवन परमानन्द बन्दछ।"