अध्याय 16 : विशेषोपदेशः

१. 'आयास' नै सम्पूर्ण दुःखको मूल जरो

अष्टावक्र यहाँ मनोविज्ञान र अध्यात्मको सबैभन्दा ठूलो क्रान्ति उद्घोष गर्नुहुन्छ:

"आयासात् सकलो दुःखी..."

संसारका मानिसहरू किन दुःखी छन्?

• गरिब धन कमाउने प्रयासमा दुःखी छ।
• धनी धन बचाउने र अझ बढाउने प्रयासमा दुःखी छ।
• संसारी मानिस मान-सम्मान कमाउने दौडमा दुःखी छ।
• र अनौठो कुरा, साधक पनि परमात्मा पाउने र कुण्डलिनी जगाउने प्रयासमा तनावग्रस्त छ!

सबै दुःखको पछाडि एउटै शब्द लुकेको छ—'आयास' (Striving/Effort)।
जहाँ जहाँ 'म केही गरेर देखाउँछु' भन्ने कर्तृत्व-भाव छ, त्यहाँ त्यहाँ तनाव, असफलताको डर र थकान अवश्यम्भावी छ।

२. अध्यात्ममा नयाँ रोग: साधनाको तनाव

धेरैजसो साधकहरू संसारबाट भागेर आश्रम जान्छन्, तर त्यहाँ पनि उनीहरू ध्यान गर्ने, मन रोक्ने र विचार दबाउने नयाँ कसरतमा लाग्छन्।
अष्टावक्र भन्नुहुन्छ:
"तिमीले संसारमा पनि प्रयास गर्यौ र अध्यात्ममा पनि प्रयास नै गरिरहेका छौ! तिमीले विश्राम कहिले लिने?"
सत्य पाउन कुनै नयाँ क्रिया गर्नु पर्दैन; केवल सबै व्यर्थका प्रयासहरू बन्द गरेर आफ्नै स्वाभाविक चेतनामा चुपचाप बस्नु नै पर्याप्त छ।

३. 'धन्यः प्राप्नोति निर्वृतिम्' — भाग्यवान् को हो?

सद्गुरु अष्टावक्र भन्नुहुन्छ कि त्यो पुरुष साँच्चै धन्य हो, जसले यो बुझ्दछ कि:

• म जे खोजिरहेको छु, त्यो म आफैं हुँ।
• म जो हुँ, त्यसलाई पाउन कुनै दौडधूप गर्नु पर्दैन।
• नदी समुद्रतर्फ दौडिरहेकी छे किनकि ऊ समुद्रबाट अलग छे; तर जो पहिल्यै समुद्र हो, ऊ कता दौडने?

जब यो बोध हुन्छ, तब साधक सबै प्रयास छोडेर तत्क्षण कृतकृत्य र परम शान्त बन्दछ।

मनन सूत्र:
"दौडिनु अहंकारको स्वभाव हो, थामिनु आत्माको विश्राम हो; जब प्रयासको अन्त्य हुन्छ, तब परमात्माको आरम्भ हुन्छ।"