अध्याय 16 : विशेषोपदेशः
विशेष आत्म-उपदेश
भोगं कर्म समाधिं वा कुरु विज्ञ तथापि ते। चित्तं निरस्तसर्वाशमत्यर्थं रोचयिष्यति॥ २ ॥
नेपाली भावार्थ
हे विद्वान्! तिमी चाहे सांसारिक भोग गर, कर्म गर वा योगको गहिरो समाधिको अभ्यास नै गर; तैपनि तिम्रो चित्तले सबैभन्दा बढी केवल त्यही अवस्थालाई रुचाउनेछ जहाँ सबै प्रकारका आशा र तृष्णाहरू पूर्ण रूपले मेटिएका हुन्छन्।
“O learned one, you may indulge in sensory enjoyments, engage in active worldly deeds, or practice deep yogic absorption; yet your mind will find supreme delight only in that state where all desires and expectations have been thoroughly cast aside.”
चाहे भोगी बन, चाहे कर्मयोगी बन वा ध्यानयोगी बन—जबसम्म मनमा केही पाउने आशा र तृष्णा बाँकी रहन्छ, तबसम्म अशान्ति रहिरहन्छ। मनको वास्तविक विश्राम केवल 'आशारहित अवस्था' मा मात्र सम्भव छ।
१. तीनवटै मार्गको सीमा: भोग, कर्म र समाधि
संसारमा मानिसहरू सामान्यतया तीन मार्गमा दौडिरहेका हुन्छन्:
- भोग (Pleasure): इन्द्रियका सुख, धन-सम्पत्ति र मनोरञ्जनबाट आनन्द खोज्नु।
- कर्म (Action): समाजसेवा, धार्मिक अनुष्ठान, व्यापार र कर्तव्यहरूबाट सन्तुष्टि खोज्नु।
- समाधि (Meditation): आँखा चिम्लेर ध्यान, प्राणायाम र कुण्डलिनी जागरणद्वारा अलौकिक शान्ति खोज्नु।
सद्गुरु अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: तिमी यी तीनैमध्ये जेसुकै गर, तर विचार गर—के यी कुनै पनि क्रियाले तिमीलाई स्थायी तृप्ति दिए?
- भोग गरेपछि थकान र असन्तुष्टि हुन्छ।
- कर्म गरेपछि फेरि नयाँ कर्मको चिन्ता थपिन्छ।
- समाधि लगाएपछि पनि समाधिबाट ब्युँझनासाथ पुरानै संसार आइपर्छ।
२. 'निरस्तसर्वाशम्' — अन्तिम गन्तव्य
चित्तको स्वभाव के हो? चित्तले अन्ततः के खोजिरहेको छ?
चित्तले बाहिरी वस्तु होइन, आफ्नो भित्री निराशा (इच्छारहितता) खोजिरहेको छ।
- जब कुनै इच्छा पूरा हुन्छ, तब केही क्षणका लागि इच्छा मर्छ, र त्यही इच्छा मरेको क्षणमा मानिसले सुखको अनुभव गर्दछ।
- अज्ञानी मान्छे सोच्दछ कि त्यो सुख 'वस्तु' बाट आयो, तर ज्ञानीले बुझ्दछ कि त्यो सुख त 'इच्छा मेटिएको' कारणले आत्माबाट प्रकट भएको हो!
त्यसैले अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: बाहिरी साधनको पछि नदौड, सिधै सबै आशाहरूलाई छोडेर आफ्नै स्वरूपमा विश्राम गर।
३. व्यावहारिक जीवनमा प्रयोग
दैनिक जीवनमा कुनै पनि काम गर्दा फलको आशा र चिन्ता नराखी सहज भावले गर। जब मनले भविष्यको आशा छोड्दछ, तब वर्तमान क्षण परम आनन्दमय बन्दछ।
मनन सूत्र:
"सुख वस्तुमा छैन, इच्छाको अन्त्यमा छ; जब मन आशाशून्य बन्दछ, तब हृदय आनन्दको महासागर बन्दछ।"