अध्याय 16 : विशेषोपदेशः
विशेष आत्म-उपदेश
विरक्तो विषयद्वेष्टा रागी विषयलोलुपः। ग्रहमोक्षविहीनस्तु न विरक्तो न रागवान्॥ ६ ॥
नेपाली भावार्थ
तथाकथित वैरागी पुरुष सांसारिक विषय-भोगहरूसँग द्वेष र घृणा गर्दछ, अनि संसारी रागी पुरुष विषयहरूमा लम्पट भएर तिनको पछि दौडन्छ। तर जसले ग्रहण गर्ने र त्याग्ने दुवै पक्षलाई छोडिदिएको छ, त्यो आत्मज्ञानी न त विरक्त हो, न त रागी नै—ऊ केवल आफ्नै स्वाभाविक स्वरूपमा स्थित रहन्छ।
“The ascetic renouncer despises sensory objects, while the attached sensualist craves greedily for them. But he who is free from both grasping and rejecting is neither an ascetic nor a sensualist—he rests beyond both.”
घृणा गर्नु पनि एक प्रकारको उल्टो आसक्ति नै हो। संसारी भोगमा बाँधिएको छ, त्यागी त्यागमा बाँधिएको छ; तर साँचो ज्ञानी न त कुनै वस्तु समात्छ, न त डराएर भाग्छ—ऊ दुवैबाट पूर्णतया निर्लिप्त रहन्छ।
१. भोग र त्याग: एउटै सिक्काका दुई पाटा
संसारमा दुई प्रकारका मानिसहरू प्रायः देखिन्छन्:
- रागी (The Sensualist): जो धन, यौन, स्वाद र प्रतिष्ठाका पछि पागल भएर दौडिरहेको हुन्छ। ऊ विषयहरूको लोभी हो।
- विरक्त (The Ascetic): जो संसारलाई 'पाप', 'माया' र 'फोहोर' भनेर जङ्गल वा गुफातिर भाग्छ, र स्त्री वा धन देख्दा आँखा छोप्छ।
सद्गुरु अष्टावक्र एउटा गहिरो रहस्योद्घाटन गर्नुहुन्छ: यी दुवै मानसिक रूपमा अस्वस्थ छन्!
- रागीको मनमा विषयको आकर्षण (राग) छ।
- त्यागीको मनमा विषयको विकर्षण (द्वेष) छ।
तर आकर्षण र विकर्षण दुवैले मनलाई विषयसँगै बाँधेर राख्छन्। जसलाई तिमी घृणा गर्छौ, तिम्रो मन उसैसँग अल्झिरहन्छ!
२. 'ग्रहमोक्षविहीनः' — समात्नु र छोड्नुभन्दा पर
साँचो मुक्त पुरुष को हो?
अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: 'ग्रहमोक्षविहीनः'।
- ग्रह (Grasping): कुनै चीजलाई लोभ गरेर पक्रनु।
- मोक्ष / त्याग (Rejecting): कुनै चीजलाई डर वा घृणाले छोडेर भाग्नु।
ज्ञानी पुरुषले यी दुवै नाटक छोडिदिन्छ:
- यदि अगाडि स्वादिष्ट भोजन आयो भने ऊ आनन्दले खान्छ, उसलाई 'यो भोग हो' भनेर भाग्ने डर हुँदैन।
- यदि भोजन आएन भने उसलाई कुनै अभाव वा छटपटी हुँदैन।
ऊ न त भोगी हो न त त्यागी; ऊ केवल जलमा कमलको पात जस्तै निर्लेप साक्षी हो।
३. दैनिक जीवनमा सन्तुलन
संसारलाई न त भोग्नका लागि समात, न त छोड्नका लागि लडाइँ गर।
जसरी ऐनाले अगाडि जे आउँछ त्यसलाई स्वाभाविक रूपमा देखाउँछ र त्यो गएपछि ऐना खाली नै रहन्छ, त्यस्तै आफ्नो हृदयलाई ऐना जस्तै स्वच्छ बनाऊ।
मनन सूत्र:
"आसक्तिले बाँध्छ, द्वेषले पनि बाँध्छ; जब पक्रने र छोड्ने दुवै हट्छन्, तब चेतनाको सहज सौन्दर्य खुल्छ।"