अध्याय 16 : विशेषोपदेशः

१. संसार-वृक्षको बीउ: 'हेय र उपादेय'

वेदान्तमा संसारलाई एउटा विशाल वृक्ष (संसार-विटप) सँग तुलना गरिन्छ, जसका अनगिन्ती हाँगाबिँगाहरू—जन्म, मृत्यु, सुख, दुःख, मोह र बन्धन हुन्।
तर यो विशाल वृक्ष कहाँबाट उम्रन्छ?
अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: यसको सानो अंकुर हो 'हेयोपादेयता'।

• हेय: त्याग्नुपर्ने कुरा (जसलाई मनले नराम्रो, पाप वा त्याज्य ठान्छ)।
• उपादेय: लिनुपर्ने कुरा (जसलाई मनले राम्रो, पुण्य वा संग्रहणीय ठान्छ)।

जबसम्म मनले कुनै वस्तुलाई 'राम्रो' र अर्कोलाई 'नराम्रो' भनेर विभाजन गर्छ, तबसम्म संसार-वृक्ष हुर्किरहन्छ।

२. 'स्पृहा जीवति यावद्वै' — इच्छाको निरन्तरता

यो विभाजन किन उत्पन्न हुन्छ?
किनभने मनमा 'स्पृहा' (Desire/Craving) जीवित छ।

• जबसम्म मनभित्र 'म अपूर्ण छु र मलाई बाहिरबाट केही पाएर पूर्ण हुनु छ' भन्ने सूक्ष्म भोक बाँकी रहन्छ, तबसम्म मनले छनोट (choice) गरिरहन्छ।
• अध्यात्मिक जगतमा पनि मानिसहरू संसार त्यागेर मोक्ष ग्रहण गर्न खोज्छन्; त्यहाँ पनि 'संसार हेय' र 'मोक्ष उपादेय' बनिरहेको हुन्छ।
  तर अष्टावक्रका अनुसार जबसम्म यो छनोट छ, तबसम्म मानिस अज्ञान (निर्विचार-दशा) मै छ।

३. छनोटरहित जागरूकता (Choiceless Awareness)

आत्मा सबै प्रकारका विभाजनभन्दा पर छ:

• घामले राम्रो फूलमा पनि प्रकाश दिन्छ र फोहोरमा पनि प्रकाश दिन्छ; घामले कुनै छनोट गर्दैन।
• त्यस्तै, आत्मा साक्षी हो; उसले संसारलाई त्याग्नु पनि पर्दैन र समात्नु पनि पर्दैन।
  जब तिमी सबै छनोटहरूबाट माथि उठेर केवल जे छ त्यसलाई तटस्थ साक्षी बनेर हेर्दछौ, तब संसाररूपी वृक्षको जरा स्वतः सुकेर नष्ट हुन्छ।

मनन सूत्र:
"छनोट नै मनको खेल हो, छनोटरहितता आत्माको स्वरूप हो; जब लिने र त्याग्ने द्वन्द्व शान्त हुन्छ, तब संसार स्वतः हराउँछ।"