अध्याय 16 : विशेषोपदेशः
विशेष आत्म-उपदेश
प्रवृत्तौ जायते रागो निवृत्तौ द्वेष एव हि। निर्द्वन्द्वो बालवद्धीमानेवमेव व्यवस्थितः॥ ८ ॥
नेपाली भावार्थ
संसारका कर्महरूमा प्रवृत्त हुँदा राग (आसक्ति) उत्पन्न हुन्छ र जबर्जस्ती त्यागेर भाग्दा (निवृत्त हुँदा) द्वेष उत्पन्न हुन्छ; तर ज्ञानी पुरुष कुनै पनि द्वन्द्वमा नफसी निर्दोष बालक झैं आफ्नै स्वरूपमा पूर्ण सहजताका साथ सुप्रतिष्ठित रहन्छ।
“Attachment arises from engagement in actions, and aversion is born from forced withdrawal. But the wise person, free from the pairs of opposites like an innocent child, remains naturally and effortlessly established in the Self.”
संसारमा लाग्नु र संसार छोडेर भाग्नु दुवै मनका विकार हुन्। ज्ञानी बालक जस्तै हुन्छ—ऊ जे आउँछ त्यसमा रम्छ, जे जान्छ त्यसको पछि लाग्दैन; न उसलाई कुनै आसक्ति हुन्छ, न त कसैसँग द्वेष नै।
१. प्रवृत्तिको राग र निवृत्तिको द्वेष
अष्टावक्र यहाँ मानवीय प्रवृत्तिको गहिरो मनोवैज्ञानिक विश्लेषण गर्नुहुन्छ:
- प्रवृत्ति (Engagement): जब मानिस काम, परिवार, व्यापार वा समाजमा लाग्छ, बिस्तारै-बिस्तारै त्यहाँ उसको अहङ्कार र आसक्ति (राग) जोडिन्छ। ऊ सोच्छ—'यो मेरो हो, म यसको मालिक हुँ।'
- निवृत्ति (Withdrawal): जब संसारबाट चोट खान्छ, तब ऊ विरक्त भएर भाग्न खोज्छ। तर यो भाग्ने क्रियामा संसारप्रतिको घृणा र द्वेष लुकेको हुन्छ।
त्यसैले साधारण मानिस कि त भोगको पासोमा फस्छ, कि त वैराग्यको अहंकारमा।
२. 'बालवत् धीमान्' — ज्ञानीको बालक-तुल्य स्वभाव
ज्ञानी पुरुष कस्तो हुन्छ?
अष्टावक्रले उपमा दिनुभएको छ: 'बालवत्' (एउटा साना बालक जस्तै)।
बालकको स्वभावलाई विचार गरौं:
- बालक अहिले बालुवाको घर बनाउँछ, निकै तल्लीन भएर खेल्छ (न त त्यहाँ गम्भीर अहङ्कार छ)।
- एकैछिनमा बतासले बालुवाको घर भत्काइदिन्छ, बालक हाँस्दै अर्को खेल खेल्न थाल्छ (न त त्यहाँ कुनै शोक वा द्वेष छ)।
- बालक न त संसारबाट भाग्छ, न त कुनै वस्तुलाई आजीवन मेरो भन्दै छातीमा टाँसेर राख्छ।
आत्मज्ञानी पनि बाहिरबाट संसारका सम्पूर्ण व्यवहार गर्दछ, तर भित्रबाट बालक जस्तै पूर्ण निष्पाप, निर्द्वन्द्व र वर्तमान क्षणमा तृप्त रहन्छ।
३. 'एवमेव व्यवस्थितः' — सहज विश्राम
ज्ञानीलाई कुनै विशेष नियम वा विधि चाहिन्न। ऊ जहाँ छ, जस्तो परिस्थितिमा छ, त्यसमै सहज रूपमा व्यवस्थित छ।
- अनुकूलता आउँदा अहङ्कारले फुल्दैन।
- प्रतिकूलता आउँदा चिन्ताले गल्दैन।
यही बालक जस्तो निर्दोष सहजता नै जीवनमुक्तिको परम लक्षण हो।
मनन सूत्र:
"प्रवृत्तिमा राग छ, निवृत्तिमा द्वेष छ; बालक झैं निष्कपट बनेर जिउनु नै आत्माको सहज स्थिति हो।"