अध्याय 16 : विशेषोपदेशः
विशेष आत्म-उपदेश
हातुमिच्छति संसारं रागी दुःखजिहासया। वीतरागो हि निर्दुःखस्तस्मिन्नपि न खिद्यति॥ ९ ॥
नेपाली भावार्थ
संसारी र आसक्त मनुष्य संसारका कष्ट र दुःखबाट भाग्नका लागि संसार त्याग्न चाहन्छ; तर जसको मनबाट भित्री आसक्ति (राग) पूर्ण रूपले मेटिइसकेको छ, त्यो ज्ञानी त स्वभावैले दुःखरहित हुन्छ र त्यस संसारको बीचमा रहँदा पनि कहिल्यै दुःखी वा विचलित हुँदैन।
“The passionate person seeks to renounce the world merely to escape suffering; but the one who is truly free from attachment is intrinsically free of sorrow and feels no grief or distress even while living in the midst of this world.”
संसार छोडेर भाग्दैमा दुःखबाट मुक्ति मिल्दैन, किनकि दुःख संसारमा होइन, मनको आसक्तिमा छ। जब भित्री आसक्ति मेटिन्छ, तब यही संसार आनन्दको खेल मैदान बन्दछ।
१. पलायनवाद बनाम वास्तविक मुक्ति
धेरैजसो मानिसहरू वैराग्यको नाममा वास्तवमा पलायन (Escape) गरिरहेका हुन्छन्:
- व्यापारमा घाटा लाग्यो, पत्नी वा पतिसँग झगडा भयो, वा रोग लाग्यो भने मानिस भन्छ—"मलाई यो संसारबाट वाक्क लाग्यो, म जङ्गल जान्छु।"
- तर अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: यो वैराग्य होइन, यो केवल 'दुःखजिहासा' (दुःखबाट भाग्ने कातर प्रयास) मात्र हो!
जुन मानिस दुःखबाट डराएर संसार छोड्छ, उसको मनमा संसारको भय र आसक्ति ज्यूँका त्यूँ रहन्छ। ऊ जङ्गल गए पनि त्यहाँ कुटी, शिष्य वा कम्बलसँग नयाँ आसक्ति बाँध्न पुग्छ।
२. 'वीतरागो हि निर्दुःखः' — दुःख कहाँ छ?
अष्टावक्र गीताको गहिरो दृष्टि के हो भने:
- दुःख बाहिरी वस्तु, मानिस वा परिस्थितिमा छँदै छैन।
- दुःख केवल 'राग' (Attachment) मा छ।
उदाहरणका लागि:
- तिम्रो हातमा एउटा ढुङ्गा छ भने ढुङ्गाले तिमीलाई पोल्दैन। तर यदि तिमीले जलिरहेको कोइलालाई 'यो मेरो अमूल्य हिरा हो' भनेर मुठ्ठीमा कस्छौ भने तिम्रो हात जल्छ।
- पोल्ने काम कोइलाले भन्दा पनि तिम्रो मुठ्ठी कस्ने मूर्खताले गरेको हो!
- जसले मुठ्ठी खुकुलो बनायो, ऊ तत्काल शीतल भयो।
त्यस्तै, ज्ञानी पुरुष संसारमा राजा भएर बसोस् वा भिखारी भएर, उसले कसैलाई मुठ्ठी कसेर समात्दैन। त्यसैले ऊ संसारको बीचमै बसेर पनि पूर्ण निर्दुःख र शान्त रहन्छ।
३. 'तस्मिन्नपि न खिद्यति' — संसारमा कमल झैं
सच्चा योगी त्यो होइन जो संसारबाट डराएर हिमालको गुफामा लुक्छ।
सच्चा ज्ञानी त त्यो हो जो बजार, कार्यालय, परिवार र भीडको बीचमा रहेर पनि भित्रबाट यति निर्लेप र शान्त छ कि उसलाई संसारको कुनै आँधीले पनि हल्लाउन सक्दैन।
मनन सूत्र:
"भाग्नु कातरता हो, जाग्नु ज्ञान हो; जब मनको आसक्ति मेटिन्छ, तब संसारमै वैकुण्ठ प्रकट हुन्छ।"